zondag 30 april 2017

Verrijzenis en veerkracht







HOMILIE BIJ DE EMMAUS-GANGERS (Lucas 24,13-35)

Zaterdag en zondag 29-30 april 2017: Derde paaszondag van het A-jaar

Ik zit al 25 jaar in een groepje dat ontstond naar aanleiding van een pelgrimstocht in de sporen van Ignatius van Loyola.. en Jezus. Op een dag kregen we een symbool mee dat ik nog steeds in huis heb: een grote ‘ressort’….. als symbool voor veerkracht. Ik heb hem meegebracht, soms is zoiets het enige wat men onthoudt van een homilie.

Veerkracht. “Man sieht nur was man weiss”, “Je herkent maar wat je kent”. Je kent dat wel: eens je aandacht op iets getrokken is, begin je het plots hier en daar en misschien overal te herkennen: “Kijk, daar heb je het..” Ik heb dat met het begrip ‘resilience’ of ‘veerkracht’. En kijk, vorig weekend had je het in DS Magazine: Vallen, opstaan en weer doorgaan… Het ging er over resilience of soms het gebrek aan resilience. Hoe komt het immers dat ik zo teleurgesteld kan zijn, dat de zon dagen minder schijnt door onnozele details zoals het puntenverlies van mijn favoriete voetbalploeg – toch maar het belangrijkste detail in de wereld – en dat terwijl er Syrië is, terwijl geliefden sterven? Belachelijk. First world problems.  Een beetje veerkracht graag.  

Is resilience niet een manier om verrijzenis in het dagelijks leven te hertalen?  Resilience is een begrip dat ondermeer ontstond vanuit de observatie dat veel zwaar getraumatiseerde kinderen het toch stukken beter doen in hun verder leven dan men zou verwachten (Stefan …). Waren die Emmaüsgangers ook niet zwaar getraumatiseerd door het lijden en de dood van JC? Toonden zij niet op een of andere manier een enorme veerkracht? Vanwaar kwam en komt die? Is dat niet een constante aanwezigheid van de kracht van de Verrezen?

Ik lees het als een oproep tot geloof in de veerkracht van de Mens. En vooral tot verwondering over de Bron daarvan. En dat in een tijd waarin veel meer dan vroeger de termen ‘ondraaglijk lijden’ en ‘slachtoffer’ worden gebruikt: op zichzelf goede gevoeligheden, maar ze verduistert soms die enorme kracht die in de mens schuilt…

Laat me dus de Emmaüsgangers herlezen vanuit veerkracht en vanuit tips om veerkracht te cultiveren en te oefenen volgens DS Magazine, weliswaar niet het Parochieblad maar onbedoeld soms toch stichtend. Op het gevaar af aan pep talk te doen. Maar de bedoeling is om te zien hoe het verhaal over de Verrezene mij die ‘tips’ geeft. Twee taalspelen die mooi kunnen samenspelen.
1. Ontwikkel veerkracht door te leren loslaten, 'door bijvoorbeeld te kamperen in plaats van op hotel te gaan'. (DS)

Dat doen de Emmaüsgangers in eerste instantie door weg te gaan van Jeruzalem, de stad van het lijden maar ook van het gekende, en naar Emmaüs, waarvan we nooit geweten hebben waar het lag - het onbekende dus - te gaan.  De tweede Emmaüsganger is trouwens zoals gezegd, onbekend – de derde wordt door de twee zelfs een ‘vreemdeling’ genoemd.

Veerkracht verschijnt hier wat als vier-kracht: zaken laten vieren, loslaten.
2. Verander je kijk op de zaak want ‘Er zijn altijd twee manieren om ergens naar te kijken. De negatieve,  waarbij je er zelf uit komt als een weerloos slachtoffer, of de positieve, waarbij je beslist om het te zien als een manier om te groeien. De oplossing ligt vaak niet in het oplossen – van het onoplosbare - maar in iets nieuws beginnen. Je na de dood van een geliefde inzetten als vrijwilliger op PZ, bijvoorbeeld.’ (DS)

Verander je kijk… Het valt dan op dat het in het Emmaüsverhaal veel gaat over kijken en zien of eigenlijk niet zien –ten gevolge van verdriet, kwaadheid, teleurstelling - en dan hoe dan ook terug zien: ‘Hun ogen werden verhinderd – (nieuwe vertaling) ‘hun blik werd vertroebeld’ - Hem te herkennen’.  De Emmaüisgangers verhalen dat de vrouwen het graf leeg hadden bevonden maar Hem zagen ze niet. ‘Hij nam brood, sprak de zegen uit….Nu gingen hun ogen open en zij herkenden Hem, maar Hij verdween uit hun gezicht.

 
In dezelfde lijn als anders kijken komt de tip: Herbenoem je angsten: ‘Wat je voelt als je stress hebt of angstig bent, is ongeveer hetzelfde als wat je voelt als je ergens opgewonden over bent…. Speel dat uit door jezelf te zien als vol adrenaline ipv als angstig.’ (DS)

De Emmaüsgangers uiten hun angst en verwarring als volgt: ‘En wij leefden in de hoop dat Hij degene zou zijn die Israël ging verlossen! … Wel hebben een paar vrouwen uit ons midden ons in de war gebracht…’

Wij, kerkgangers, kunnen onze angsten herbenoemen door ze anders te kaderen namelijk in de geschiedenis van het Volk Gods. De Verrezene doet dat – nadat hij hen vol begrip vervoegd heeft in hun verleden tijd - niet met zachte hand, maar met enige directiviteit, beroep doende op hun veer-kracht: “O onverstandigen die zo traag van hart (nieuwe vertaling: traag van begrip) zijt in het geloof aan alles wat de profeten gezegd hebben ! Beginnend met Mozes verklaarde Hij hun uit al de profeten wat in al de Schriften op Hem betrekking had….

Nadien benoemen de Emmaüsgangers hun ervaring als: ‘Brandde ons hart niet in ons, zoals Hij onderweg met ons sprak en ons de Schriften ontsloot?’  Dat illustreert wat we daarnet zegden: ‘Wat je voelt als je stress hebt of angstig bent…. Speel dat uit door jezelf te zien als vol adrenaline – ‘brandend hart’ -  ipv als angstig.’

Je kijk veranderen, je angsten herbenoemen: veerkracht verschijnt hier telkens als inno-veerkracht.

 
3. Onderneem actie: ‘Het helpt om actief te zijn en niet in een hoekje te zitten wachten tot je problemen overgaan.’ (DS) Daar komt het belang van de – soms kleine - stap.

De Emmaüsgangers ondernemen actie: ze gaan weg van Jeruzalem,  ze laten de vreemdeling toe… ze nodigen Hem uit om mee te eten en te blijven… ‘Ze stonden onmiddellijk op en keerden naar Jeruzalem terug.’

Veerkracht is ook rechtveer-kracht.
'Even een stap terugzetten helpt daarbij ook..' (DS) ‘reculer pour mieux sauter / sauver…’  Leer met andere woorden uit je verleden: ‘Ga voor jezelf na hoe je in het verleden met moeilijke situaties bent omgegaan en wat die ervaringen je hebben geleerd. De kans is niet onbestaande dat een blik op het verleden je voorziet van strategieën voor de toekomst.’ (DS)

Ik verbind dit met: ‘Zij vertelden hoe Hij door hen herkend werd aan het breken van het brood.’ Eucharistie benoemen als strategie lijkt ‘erover’, maar het kleine gebaar van de eucharistie kan wel degelijk de kleine,  doenbare stap zijn om je veerkracht terug aan te boren. Het was het gebaar dat Jezus stelde in een totaal verloren situatie. Die eucharistie en de gemeenschap is de brug naar de laatste suggestie:
4. Maak verbinding: ‘Beseffen dat je vrienden en familieleden hebt die er voor je zijn, maakt je veerkrachtiger. Een ander helpen die het nog moeilijker heeft, kan je veerkracht een boost geven. Erop toezien dat de anderen in de boot zich goed voelen, ook dat is belangrijk voor je eigen veerkracht.’ (DS)

Het aspect van v eerkracht dat hier aan bod komt noem ik de relativeerkracht: de veerkracht die kan schuilen in het relativeren, ttz ons lijden in relatie met dat van anderen brengen: relati-veerkracht. Simpel, maar niet gemakkelijk. ‘Blijf bij ons, want het wordt al avond en de dag loopt ten einde…’‘Ze stonden onmiddellijk op en keerden naar Jeruzalem terug…. Daar vonden ze de elf met de mensen van hun groep bijeen.’ Daar treffen ze de anderen die gelijkaardige verhalen met hen delen.

Slot:

Veerkracht als vierkracht, inno-veerkracht, rechtveerkracht, relativeerkracht: en nog veel andere zonder twijfel (bijvoorbeeld de veer schokdemper...): die aspecten van veerkracht zijn geen normen, geen musts, geen losse tips, maar eerder uitingen van een Veerkracht die in de Mens schuilt en die in de verhalen over de Verrezene verschijnen, en die – vooral – in ons eigen levensverhaal kunnen verschijnen. En wij kunnen ons daarvoor openstellen, ons daarin oefenen. Dat geloven wij.

Misschien moet u maar ergens zo’n (spring)veer, zo’n ‘ressort’ opduiken en niet ver van de Gekruisigde een plaats geven.

zondag 29 januari 2017

Wat Jezus een populist?


HOMILIE U.P. LEUVEN

29 januari 2017, Marc Desmet sj – 4° zondag van het A-jaar

Lezingen: Sefanja 2,3; 3,12-13 en Matteüs 5,1-12.

Toen Jezus de menigte zag ging Hij de berg op, en nadat Hij zich had neergezet, kwamen zijn leerlingen bij Hem. Hij nam het woord en onderrichtte hen aldus:

“Zalig de armen van geest, want aan hen behoort het Rijk der hemelen.

Zalig de treurenden, want zij zullen getroost worden.

Zalig de zachtmoedigen, want zij zullen het land bezitten.

Zalig die hongeren en dorsten naar de gerechtigheid, want zij zullen verzadigd worden.

Zalig de barmhartigen, want zij zullen barmhartigheid ondervinden.

Zalig de zuiveren van hart, want zij zullen God zien.

Zalig die vrede brengen, want zij zullen kinderen van God genoemd worden.

Zalig die vervolgd worden om de gerechtigheid, want hun behoort het Rijk der hemelen.

Zalig zijt gij wanneer men u beschimpt, vervolgt en lasterlijk van allerlei kwaad beticht om Mijnentwil: Verheugt u en juicht, want groot is uw loon in de hemel."

 

Het populisme van Jezus

Er is deze dagen veel te doen over populisme. Over leiders die gedragen worden door het volk – toch een stuk - zonder de vertragende bemiddeling van volksvertegenwoordigers, het volk dat de bureaucratie, de administratie, de politieke belemmerende structuren en de invasie door andere volkeren beu is. Rechtstreeks. Tweetgewijs. Ganse groepen voelen zich niet gehoord of vertegenwoordigd en trekken zich op aan de leider die ongezouten verwoordt wat ze zelf nauwelijks durven zeggen. Deze week sprak ik nog met Turkse familieleden van een van mijn patiënten over ons onbegrip voor Erdogan’s dictatuur: ‘Hij wordt gedragen door de mensen. Als zij hem niet meer willen, dan valt hij.’

Jezus hield veel grote speeches. Hij bracht velen op de been, tot kort voor zijn dood overigens, bij zijn intrede in Jeruzalem. De mensen luisterden graag naar Hem, staat er ergens in het Nieuw Testament. Wat hij zei was behoorlijk radicaal én controversieel. Hij maakte zich vaak boos – was niet altijd zacht en ootmoedig. Hij zette de gevestigde machten – Farizeeën, Sadduceeën, Schriftgeleerden, hogepriesters - wel eens in hun blootje: zij hadden van de joodse godsdienst een rovershol gemaakt. En daar genoot de kleine, bange man van. Hij durfde het zeggen. Hij sprak over een nieuw Rijk. Hij onderscheidde zich van anderen, zoals in de politiek-programmatisch klinkende Bergrede, de tekst die onmiddellijk op de gehoorde zaligsprekinge volgt: ‘Gij hebt gehoord dat er gezegd is…. Maar Ik zeg u….’ Je wist niet of het eigenlijk mogelijk was, maar het bood ergens perspectief. Het wekte enthousiasme, het verzamelde mensen. Was Jezus misschien een populist?

Misschien heeft het Volk Gods iets met spiritueel populisme. Alles bij elkaar tweet ook onze paus tot de massa zonder de mediatie van een officiële tekst. Alles bij elkaar heeft elk van ons een soort rechtstreekse spirituele lijn – niet gehinderd door kerkelijke of andere structuren of bepalingen – met de figuur Jezus, met het grote, Heilige Hart van Jezus. Enkele hoofdstukken verder na de Bergrede lezen we de bekende uitnodiging van Jezus: “Komt allen tot Mij die uitgeput zijt en onder lasten gebukt, en Ik zal u rust en verlichting schenken. Neemt mijn juk op uw schouders en leert van Mij: Ik ben zachtmoedig en nederig van hart…”

Maar waarom zou Jezus toch geen populistische goeroe zijn die misbruik maakt van de onwetendheid van mensen en dingen zegt als: “Alles is Mij door mijn Vader in handen gegeven…. Niemand kent de Vader tenzij de Zoon en hij aan wie de Zoon het wil openbaren.”

Het zijn natuurlijk om te beginnen de valkuilen en verleidingen van status, macht en imago die Jezus in de woestijn – net voor dit vijfde hoofdstuk – heeft geproefd. Maar laat ons eens kijken naar wat hij zegt, hoe hij speecht, tot wat hij het volk uitnodigt. Het zal eerder een populisme van de armhartigheid, barmhartigheid, warmhartigheid  blijken te worden, niet van hooghartigheid.

De eerste woorden van Jezus van zijn eerste grote rede

Ik blijf mij verbazen over de zaligsprekingen die we hoorden. Niet alleen inhoudelijk, maar ook wat betreft de plaats die ze krijgen in het evangelie van Matteüs: het zijn de eerste woorden van Jezus in de eerste van vijf redes die Hij houdt in dat evangelie. Matteüs schetst hem als een nieuwe Mozes. In Exodus lezen we: 'Mozes daalde de berg (de Sinaï) af naar het volk en sprak het toe.' Dat gebeurt evenwel in een scenario van donderslagen, bliksemflitsen, bazuingeschal en een rokende berg die het hele volk doen beven van angst en het op afstand doen staan. Het beangstigde volk vraagt dat God zelf niet meer zou spreken, maar dat Mozes met God zou spreken. En zo brengt Mozes de hele Wet met de zovele wetsbepalingen over, gegrift in twee stenen platen: de mozaïsche wet, een groot 'mozaïek' van wetten. De platen van het verbond, van de relatie tussen Israël en God.

Deze heilsgeschiedenis trilt mee als Matteüs Jezus de berg laat opgaan om zijn leerlingen te onderrichten. Het is in de lijn van het Mozes-gebeuren en toch anders. Le nouveau Moïse est arrivé. Geen gedonder en gebliksem. Het klinkt rustiger. Geen wetten op platen gegrift, maar een wet gegrift in het hart. De nieuwe lijn is richting hart, richting innerlijkheid, richting wortels, radikaal. Straks gaat Jezus zeggen: 'Gij hebt gehoord dat er gezegd is: Gij zult niet… Maar Ik zeg u: …' En telkens zal Hij wijzen naar de kern van de zaak, naar het hart. Ik ben niet gekomen om de Wet en de Profeten -- Mozes -- op te heffen, maar om ze te vervullen. Ik ben gekomen om de traditie die uitgehold is, om diegenen die uitgehold zijn -- leeg, leeggelopen, leeggehold -- te vervullen.

Toch is Jezus' eerste woord bij zijn eerste ‘grote speech’ niet een woord over de Wet. Hij begint niet met voorwaarden en normen. Hij begint met zaligsprekingen, gelukwensen, felicitaties, proficiat! Zalig, ramp-zalig maar zalig zeg ik wel eens. Ook te hertalen als: U bent op de juiste plaats aangekomen wanneer….

U bent op de juiste plaats aangekomen als u arm van geest bent/wordt, treurt, zachtmoedig (beetje soft) bent, hongert en dorst naar gerechtigheid (die maar niet komt), barmhartig bent,…, vervolgd wordt…wanneer men u beschimpt…Hoe kan Jezus dit zeggen zonder ironie of cynisme?

Zalig de treurenden want zij zullen getroost worden ?

Misschien betekent het dit: U bent op de juiste plaats aangekomen wanneer u treurt, want u kunt dan pas ondervinden wat het betekent om getroost te worden. U zult een diepte van het menszijn proeven die u nooit geproefd hebt. Ik lijd samen met anderen en dan pas proef ik een diept van het leven die ik nooit geproefd heb. Niet dat we lijden vergoeilijken, maar niemand wordt gespaard van treurnis, en misschien laten we dan troost toe.  Door wie of wat wordt men getroost? Door een Ander.

Die Ander kan de concrete ander zijn, bijvoorbeeld familieleden die rond het sterfbed van een ouder elkaar verhalen uit hun leven vertellen en daar troost in vinden (zoals deze week). De troostende ander in Jezus’ leven was bijvoorbeeld de vrouw met een albasten vaasje dure balsem. Over haar zegt Hij: ‘Waar ook ter wereld deze Blijde Boodschap verkondigd zal worden, zal tevens ter herinnering aan haar verhaald worden wat zij gedaan heeft.’

Het kan ook de troostende Ander in de eigen, mystieke ervaring zijn. Zo krijgen we een glimp van Jezus ‘ eigen ervaring te horen als hij ziet waar het naartoe gaat in Jeruzalem. Johannes 12: ‘Nu is mijn ziel ontroerd. Wat moet Ik zeggen? Vader, red Mij uit dit uur? (haal mij weg uit dit moeilijke, rampzalige uur) Maar daarom juist ben Ik tot aan dit uur gekomen.’: andere uitdrukking voor: ‘U bent op de juiste plaats aangekomen…’

Zalig de armen van geest want aan hen behoort het Rijk der hemelen

In wezen geven alle zaligsprekingen één soort mentaliteit aan die zich in verschillende facetten laat zien: het zijn de armen van geest die steeds weer opbotsen tegen de complexe werkelijkheid, de complexe en harde wetten van de wereld waarin zij leven. Armen van geest zijn voor Matteüs de am ha arets, het volk dat de Wet of Thora niet kent en dat daardoor uitgesloten. In een rabbijns geschrift lezen we namelijk: 'Het is verboden een mens die geen kennis van de Thora bezit, barmhartigheid te bewijzen.'

Maar ieder van ons – hoe wijs of verstandig ook – komt ooit op die ‘juiste plaats’ terecht waar hij of zij zich uitgesloten voelt door wetten. Matteüs gelooft dat we precies op die plaats van exclusie kunnen komen tot een echte verhouding tot God -- een andere, authentiekere verbondsmentaliteit dan bij de farizeeën, sadduceeën en Schriftgeleerden. 

De armen van geest, de gebrokenen van hart zijn de treurenden die botsen met de wetten van het onbegrijpelijke lijden en de dood. Het zijn de zachtmoedigen die botsen met de mediawetten, de communicatiewetten van deze wereld. De armen van geest zijn zij die hongeren en dorsten naar gerechtigheid en botsen met de soms kafkaiaanse complexiteit van soms ronduit onrechtvaardige wetten en structuren, met lobby's die ondoorzichtig en ontoegankelijk zijn. Het zijn de barmhartigen die botsen op de genadeloosheid van economische en soms kerkelijke wetten, op de wetten van de plaats waar we werken; het zijn de zuiveren van hart die botsen met de complexiteit van het bedrog; het zijn de vredebrengers die botsen op de eindeloze spiralen van geweld en de wet van de sterkste. Het gaat om hen die telkens ervaren dat zij in de mentaliteit van deze tijd aan de verkeerde kant staan, in de hoek zitten, hier niet passen, storen, treuren…

Matteüs plaatst de ramp-zalige ervaring helemaal vooraan in Jezus’ Wet en programma. Waarom?

Ik weet het niet maar misschien maken de zaligsprekingen het beleven van de radicale boodschap van de Bergrede mogelijk. Ze plaatsen de nieuwe, al te radicale opvatting van Jezus’ wetsinterpretatie in een juist perspectief, denk ik. Alleen die zaligsprekingen maken ze tot menselijke, niet louter bovenmenselijke en in die zin onmenselijjke richtlijnen. Wie kan niet alleen niet-doden, maar ook niet-doden-met-woorden? Wie pleegt nooit echtbreuk, geloftenbreuk, in gedachten? Wie brengt de Tora echt tot vervulling? De poging om de Wet op een nieuwe, radicale manier te beleven voert een mens onvermijdelijk naar een tekort, een tekort schieten. Wie kan dat? Het is juist in de rampzalige ervaring van dat tekort, dat iets zaligs mogelijk is, dat je op de juiste plaats bent terecht gekomen.
Voor mij hangt in mijn bureau in ‘t Spaans: ‘Als ze u al eens gezegd hebben dat ge een idealist zijt, een dromer, ne zot, een verdediger van onmogelijke zaken, een vriend van verloren zaken, enzoverder…weet dan dat ge in goed gezelschap zijt, het gezelschap van Jezus.’ Er schuilt misschien wel iets van populisme in de volksbeweging die Jezus in de evangelies verwekt: hij verzamelt mensen die zich ergens niet gehoord weten. Maar het is niet een populisme van splendid isolation maar van ootmoed, van arm-, warm- en barmhartigheid.