marc desmettelijke gedachten

Hij had iets te zeggen

2012-01-29T07:57:00.000-08:00

Marcus 1,21-28

[21] Ze gingen op weg naar Kafarnaüm, enop de eerstvolgende sabbat ging Jezus naar de synagoge en onderwees er demensen. [22] Ze waren diep onder de indruk vanzijn onderricht, want hij sprak hen toe als iemand met gezag, niet zoals deschriftgeleerden. [23] Er was in de synagoge ook een man diebezeten was door een onreine geest, en hij schreeuwde: [24] ‘Wat hebben wij met jou te maken,Jezus van Nazaret? Ben je gekomen om ons te vernietigen? Ik weet wel wie jebent, de heilige van God.’ [25] Jezus sprak hem streng toe en zei:‘Zwijg en ga uit hem weg!’ [26] De onreine geest deed de manstuiptrekken en verliet hem met een luide schreeuw. [27] Iedereen was zo verbijsterd dat zetegen elkaar zeiden: ‘Wat is dit allemaal? Een nieuwe leer met groot gezag!Zelfs als hij onreine geesten een bevel geeft, wordt hij gehoorzaamd.’ [28] Het nieuws over Jezus verspreiddezich algauw overal in Galilea.

Hij had iets te zeggen

U kent misschienhet grapje over de pastoor die op een zondag zei: “Vandaag is ergeen preek want ik heb u iets te zeggen?...” Als hij preekte had hij blijkbaarniets te zeggen, suggereert het mopje. Maar deze had hij dus iets te zeggen enwas de aandacht gescherpt. Iemand die iets te zeggen heeft, treedt buiten hetgewone, buiten de gewone orde van de dag. Men zegt wel eens : “Dat is genegewone…” Jezus was gene gewone. Hij had iets te zeggen.

We zijn aan het begin van het Marcusevangelie. Jezus isbij Johannes de Doper gepasseerd en heeft daar een sterke vertroosting gehad:‘Gij zijt mijn veelgeliefde Zoon’. Vervolgens wordt Hij de woestijn in gedrevenwaar Hij door de satan, de chef van de demonen, op de proef wordt gesteld maarook door engelen wordt bediend. Gelouterd begint hij de boodschap van het Rijk Gods te prediken, en deex-timmerman neemt enkele vissers op sleeptouw: vanaf nu gaan ze mensenopvissen.

Ze vestigen zich in Kafarnaumen nu begint een ‘dag in Kafarnaum’. Die zal ’s avonds eindigen (in eenander stukje dan vandaag) met ‘Velen dieaan allerhande ziekten leden, genas Hij en Hij dreef tal van geesten uit, maarHij liet niet toe dat de boze geesten spraken, omdat zij Hem kenden’. Diedag, een sabbat, begint in de synagoge, sun-agein: de plaats van desamen-komst sinds de Babylonische ballingschap en de eerste vernietigingvan de tempel. Ik heb me laten vertellendat het er in een (bijvoorbeeld Antwerpse) synagoge soms helemaal niet devoot-stilletjesaan toegaat zoals in een christelijke kerk, maar dat het er vrij druk enlawaaierig kan zijn. Vooraan kan de rabbijn iets uitleggen, terwijl anderenonder elkaar discussiëren of zaken bedisselen. Ik stel me voor dat Jezus, denieuw aangekomene, daar het woord neemt en dat plots veel aandacht gaat naar deman uit Nazaret, dat het stil wordt. ‘Iets’ maakt dat hij de aandacht trekt.Hij spreekt niet als de schrifgeleerden, maar ‘als iemand die gezag bezit’. Erwordt voorlopig niet gezegd wat Hijzegt maar wel welk effect Jezus’ optreden heeft.

Begin van de voorbije week was ik getuige van eenspreekbeurt voor een 600-tal mensen. Veel mensen vonden het geweldig,luisterden muisstil. Maar wat onthoudenmensen van een spreekbeurt? Vaak niet zozeer iets inhoudelijks, maar ‘hetwas geweldig’, ‘hij sprak geweldig’… maar wat zei hij dan? Soms moeilijk teverwoorden. Toch heeft het geraakt, enthousiast gemaakt. Hij kletst niet –zoals ik nu – pas de bavardage ,zeggen de Fransen maar une parole. Hetheeft me een tijd gekost om de zwaarte te beseffen binnen een praatcultuur alsde Franse van het woord ‘parole’, uneparole parlante.

Hij doet wat Hijzegt: de uitdrijving van een demon

‘De inhoud van de leer wordt niet meegedeeld. Of toch? Deinhoud van Jezus’ leer is Jezus’handeling van de bevrijding van een bezetene.’ (Van Oyen) ‘Gezag bezitten’wordt blijkbaar geïllustreerd aan de hand van de uitdrijving van een onreinegeest. Die geest gehoorzaamt aan de order: “Zwijg stil en ga uit hem weg…” Hijdoet wat hij zegt.

Laten we eens kijken naar die uitdrijving. Iemand is inde macht van een onreine geest en begint te schreeuwen. Wat roept deze man? “Jezus van Nazaret, wat hebt bij met ons temaken?” Het klinkt agressief.

Waar zien wedemonen?

Ooit gaf ik een inleidende bezinning op een Loyolatocht over dit evangelie voor degroep stappers. Iemand zat heel manifest met zijn rug naar mij toe, op zichzelfneergebogen? Incarnerend wat de onreine geest schreeuwde: Wat hebt gij, Jezus ,met mij te maken?’

In een groep(workshop,les..) kan iemand zitten die het je als spreker of workshopleidererg moeilijk maakt, de sfeer eventueel ‘verderft’, er met eenuitgestreken/vertoornd gezicht bijzit, of verwijtende opmerkingen maakt, vindtdat je niet ter zake komt – een tijdje geleden gaf ik in een sessie oververmoeidheid op het werk een analyse over de ervaring van werken in een grootbedrijf, een ex-manager die zijn adelbrieven eerst presenteerde – een vorm vanmachtsuitoefening - vond dat het niet ter zake was, terwijl de anderen zichsterk herkenden, dat bracht een tijdelijk onaangename spanning in de groep. De opgave was dit kritisch geluid teintegreren in het groepsgebeuren, het gebeuren daardoor te verdiepen, om ahw dedemon te bezweren en de mensen samen te brengen, sun-agein – om van dem-agogie(macht op het volk) naar sun-agogie (samen-werken) te komen. De bedoeling isniet om de persoon die soms gênant stoort buiten te zetten, maar om de bozegeest buiten te zetten en de persoon in het geheel te integreren.

Het zelfde gebeurt in familiegesprekken, bij mensen in crisis waar je heel wat agressie te horen kunt krijgen. Mensendie ‘bezeten’ zijn om iemand tegen wil en dank in leven te houden of omgekeerd,te doden en daardoor ook in de hele dienst en ene team hectiek teweeg brengen.

Er zijn ook onreine geesten die de publieke ruimteopschrikken: Kwade mails die gelektworden, moedwillig, om anderen in het verderf te storten, om ‘muyterij’ te verwekken...

De demonentreden naar voor in een bepaalde ruimte.

Ik heb meegemaakt dat iemand in het kader van eenretraite demonen uit haar verleden, die haar nog altijd vasthielden, scherpnaar voor zag komen. Soms worden mensen bespookt door zeer traumatische gebeurtenissen waarvan de dader reeds overledenis. Want in de geestelijke ruimte van een retraite, de ‘arena’, de ‘synagoge’,beginnen de geesten zich in alle duidelijkheid te roeren (‘zieleroerselen’) ente vertonen en kan de strijd gevoerd worden door iemand die ervaring heeft. … Iemand kan bij meerdere therapeuten gegaanzijn die echter niets ‘te zeggen hadden’ en dan iemand ontmoeten wiens blik enwoord/zwijgen wél efficiënt is. Waar je een echt effect hebt. Jezus was zo, Hijdie weet had van het spiritueel gevecht met de satan in de woestijn. Zo iemand laat die strijd toe – lokt zeeigenlijk uit door zijn aanwezigheid – met de bedoeling mensen te verlossen.

Merkwaardige woorden van de demon: “Ge zijt gekomen om ons in het verderf te storten.” De demon zegt:gij, Jezus, zijt gekomen om de demonen te vernietigen. Gij zijt gekomen om demachten van het kwaad die op onverklaarbare wijze de mens beheersen aan bandente leggen. Daarmee is de bedoeling van Jezus’ missie – en de onze - aangegeven,ook al mag dat nog niet gezegd worden.

“Ik weet wie Gij zijt: de heilige Gods” Deheilige Gods… Wat kan dit hier betekenen (en waarom mag de man dit niet zeggen)?De heilige… je kan erin horen: degene die zal heel maken, die de diabolische krachten die een persoon of eengemeenschap verscheuren samenbalt, die het mogelijk maakt tegengestelde zakeneen plaats te geven. De heilige Gods:Jezus doet dat vanuit een kracht, een gezag die van elders komen, van ‘God’,net zoals mensen ook nu effecten bewerken die hun eigen inzicht overschrijden.Ze weten zelf niet hoe ze door hun blik, door hun woord mensen tot rust kunnenbrengen of thuis laten komen.

Jezus’ woordheeft effect, het is een werkzaam teken, definitie vanwat wij ‘sacrament’ noemen. Geloven wij nog in de kracht van het woord? Er zijnsymptomen die me daaraan doen twijfelen. We zijn misschien woordmoe in eencultuur van eindeloos veel informatie, veel getwitter en gefacebook, en andergeblog en geblaat. En misschien vinden velen in deze tijd soelaas in de stilte,het woordenloze van mindfulness. Omgekeerd is er bijvoorbeeld de huidigekritiek op de psycho-analyse. Deze ‘dangerous method’ zoals de film ovr Jung enFreud heet, heeft een goede eeuw geleden juist de kracht van het woordherontdekt. De huidige kritiek zegt iets over het niet meer geloven in dekracht van het woord, in de kracht van het vertellen, ook/zelfs binnen degeesteswetenschappen: enkel tellen telt blijkbaar. Het einde van depsychotherapie (Paul Verhaeghe), toch van een bepaalde vorm.

Misschien is dit stukje evangelie een oproep om terug te geloven in een echtwoord. Een woord dat doet wat het zegt. Maar hoe komen we daar? Misschienis dat wel het resultaat van een hele geschiedenis, van een lang proces, vaneen heel evangelie, ook van veel persoonlijk lijden. En daarom mag ook niet tevlug gezegd worden dat hij de heilige Gods is, want ziet de toehoorder, delezer wel wat dit impliceert? De zot zegt weliswaar de waarheid. Het is juistwat de zot zegt, al weet hij het misschien zelf niet, maar niet alles wat waaris kan ook op elk moment gezegd worden. Dediepere waarheid is dat de de heilige Gods, de mensenzoon veel zal lijden omde demonen die Hem ter dood zullen voeren te bezweren. Dat herdenken we, gepastof ongepast, in elke eucharistie.

Een kaartje bij een fles wijn

2011-12-29T15:22:00.000-08:00

Zaterdag laatsleden zocht ik in onze kelder naar wijn voor ons kerstmaal die avond. Ik stootte op een krat van drie flessen Bordeaux die ik blijkbaar vijf jaar geleden had gekregen van Trees, een van mijn zussen, en dat naar aanleiding van mijn verhuis van Hasselt naar Leuven. Was ik al helemaal vergeten. Er bleek ook een kaartje bij te zitten - misschien had ik het destijds niet eens ontdekt en gelezen.

'Dag Marc, Dit ben jij: infanterist voor God', las ik verbaasd en enigszins geïntrigeerd. En verder volgde een citaat: 'Stel je voor wat er zou gebeuren als er iemand naar je toe kwam die zei: "Hier heb je mijn vaardigheden. Gebruik ze alsjeblieft naar eigen goeddunken, voor ons wederzijds welbevinden. Ik vertrouw er volkomen op dat je mij eerlijk en met respect compensatie biedt." Zo iemand zou je onmiddellijk aannnemen, nietwaar? Wanneer je bereid bent jouw steentje bij te dragen zonder aan het resultaat te hechten, sta je onmiddellijk op de loonlijst voor het werk van de Geest. Je wordt infanterist voor God. Je stelt je niet meer alleen in dienst van je eigen beperkte visie op wat goed voor jou is, maar dient het welzijn van iedereen.' (uit Wijsheid voor iedere dag van Paul Ferrini).

Zullen we eens drinken op zo'n vrijgevige en gratuite houding?

Kersttijd: kinderlijk, niet kinderachtig

2011-12-18T16:14:00.000-08:00

Sinds een tiental jaren ben ik lid van een dialooggroep van Marriage Encounter ('M.E.'), een ignatiaans geïnspireerde beweging voor huwelijksspiritualiteit. Hoewel het vooral om koppels gaat, nemen er soms ook religieuzen, zoals ik, aan deel. Niet als begeleider, maar gewoon als deelnemer. Onlangs vroeg men me iets te schrijven over gevoelens, iets waar men in M.E. veel aandacht voor heeft, maar dan vanuit een christelijke spiritueel perspectief, en graag ook het thema 'kind' erin. Misschien is deze kersttijd wel een geschikte tijd om deze tekst aan een breder publiek bloot te stellen.

Gevoelens,kinderen, ignatiaanse spiritualiteit, ze voerden mij spontaan naar de kindsheidsevangelies:pittoreske, onmogelijke verhalen over de wonder-baarlijke zwangerschap vanMaria, Jezus’ geboorte en de vlucht naar Egypte om ‘t kind te beschermen.Historisch en gynaecologisch gezien prietpraat. Geloof jij nog in sprookjes? Ikwel. Een goede roman is ook niet echt gebeurd, maar vertelt ons toch van hetleven. Zo ook met dat miniatuurevangelie.Ignatius nodigt uit jouw leven kinderlijk-naïef op die verhalen te leggen. Concentreerje in goede encounter-stijl op gevoelens en dromen die bij Maria en Jozef naarboven komen door een wonderlijke zwangerschap. En is niet elke zwangerschapwonderlijk?

De boodschap aan Maria (Lucas 1,26-2,7)

Ik kijk eerst naarMaria. Haar eerste gevoel in het Lucasverhaal is verwarring. Niet in eersteinstantie omdat ze zwanger is, maar omdat ze een boodschap van de engel krijgt,zeg maar een ingeving: ‘De Heer is met u.’ Ze ervaart dat ze niet alleen is in hetbestaan maar gedragen wordt door iets dieps. Vreemd, maar je kan door eenpositieve verandering uit je evenwicht geraken, zoals bij een verliefdheid, eenverlangen dat je ontdekt, en natuurlijk bij een zwangerschap. Je voelt zelfsschrik, maar toch is er ook de beweging: ‘Schrik niet, Maria, u hebt genade bijGod. U zult zwanger worden en een zoon baren…’ En dan slaat de fantasie op hol:‘Hij zal een groot man zijn…’ Er wordt al gedacht aan een naam: Jezus, zeg! ‘DeHeer zal hem de troon van zijn vader David geven’: Hij zal op zijn vadergelijken… Herkenbaar, toch?

Wacht even. Natuurlijkflitsen er vragen door Maria’s hoofd: ‘Maar hoe moet dat dan?’ Je kan op veel manierenkinderen krijgen: geslachtsgemeenschap, medisch geassisteerd (dan vaak tweeineens), adoptie, een nieuw samengesteld gezin, zelfs als grootouder kan je eenkind ‘krijgen’ omdat je dochter of zoon plots alleen valt. Opvallend hoegehecht kleinkinderen zich tegenwoordig voelen aan grootouders. Vaker danvroeger worden zij soms ervaren als moeder of vader. Zo wordt ook nicht Elisabet‘op haar oude dag zwanger van een zoon’. Ik ben niet de enige met een wonderezwangerschap, bedenkt Maria. En van schrik evolueert ze naar openheid,vertrouwen, ‘verwachting’: ‘Laat met mij gebeuren wat u gezegd heb…’

Diepe emotieleidt altijd tot lichamelijke beweging, let er maar eens op: Maria reist ‘metspoed’ naar Elisabet. De verwachtingwordt ronduit vreugde in de ontmoeting met de toekomstige moeder van Jezus’neefje Johannes. Maria’s lichaam komt nu helemaal in beweging: ze brengt eenkind ter wereld. Dat kind lost je problemen niet op, integendeel, en toch verlosthet je doordat het die problemen in een heel ander perspectief plaatst.Vreugde, droom.

Maar het kindloopt met je droom wandelen. Niet anders bij de puber Jezus: als twaalfjarigeverdwijnt hij in de grootstad. ‘Kind, hoe kon je ons dit aandoen? Wat waren jevader en ik ongerust toen we je kwijt waren.’ Zijn antwoord klinkt nogonrustwekkender: ‘Waarom hebben jullie mij gezocht? Wisten jullie niet dat ikbij mijn Vader moest zijn?’ Ja, vader!? Begrijpelijkerwijze begrepen ze erniets van. Wel ‘bewaarde Maria alles - al die gevoelens - in haar hart’. Doenwij ook in Encounter: de gevoelens niet weggooien, er niet zomaar op leven,maar ze bewaren. En Jozef?

De boodschap aan Jozef (Matteüs 1,18-24)

Zoals elke manzit Jozef er qua zwangerschap maar voor weinig of niets tussen. Psycho-analyticibeweren: elke vader is eigenlijk adoptievader. Meer dan voor de vrouw is zijnkind een vreemde die hij niet in zijn buik voldraagt maar die hij in zijn hart moetadopteren.

Bij Jozef, gedoodverfdestiefvader, proef ik in het Matteüsevangelie angst, maar ook verontwaardiging:Maria is immers zwanger voordat ze echt ‘kennis’ hebben met elkaar. Wanneer kenje iemand voldoende zodat je ‘met vrucht’ kunt slagen in een relatie? Schrik omeen definitieve stap te zetten. Hoe actueel. Jozef wil Maria ‘niet in opspraakbrengen’, hij zit dus in het gevoelsregistervan schandaal, verontwaardiging, kwaadheid. Hij wil er zich stilletjes aanonttrekken. Terwijl hij dit bedenkt, verschijnt een andere boodschap in een droom: ‘Wees niet bang uw vrouw Maria bij u te nemen,want wat bij haar tot leven is gewekt, is van de heilige Geest.’ Inencounter-taal: Jozef herinnert zich letterlijk en figuurlijk zijn droom. Datgeeft een gevoel van diepe geruststelling en maakt hem besluit-vaardig: hijvolgt zijn droom en neemt zijn vrouw bij zich.

Hoe voel ik mijbij dit alles? Ik, religieus, heb geen kinderen. Of toch? ‘Uw palliatievedienst, dat is uw kind’, zeggen mijn verpleegkundigen-moeders. En als aan datkind geraakt wordt, rijzen veel feelings. In mijn wagen voer ik mijngeestelijke kinderen mee: vijf boeken, pennenvruchten van veel voelen, denkenen doen. In mijn hart bewaar ik zoveel volwassenen en kinderen die ik door mijnwonderlijke en onmogelijke leven ontmoet. Dat ‘baart’ mij zorgen… en vreugde.

Marc Desmet

Bekering uit de onomkeerbaarheid

2011-12-04T14:01:00.001-08:00

Op 4 december gaf ik in de Universitaire Parochie van Leuven de volgende homilie:

Marcus 1, 1-8

[1] Begin van de goede boodschapvan Jezus Christus, Zoon van God.[2] Zoals geschreven staat bij deprofeet Jesaja: Zie, Ik zend mijn bode voor U uit,
om uw weg te banen;
[3] een stem roept in de woestijn:
Bereid de weg van de Heer,
maak zijn paden recht,
[4] zo trad Johannesop. Hij doopte in de woestijn en verkondigde een doop van bekeringtot vergeving van zonden. [5] Heel Judea en alle inwoners vanJeruzalem liepen naar hem uit. Ze lieten zich door hem dopen in de rivier deJordaan, en beleden hun zonden. [6] Johannes ging gekleedin kameelhaar en had een leren gordel om zijn middel, en hij leefde vansprinkhanen en wilde honing. [7] Hij kondigde aan: ‘Na mij komtiemand die krachtiger is dan ik; ik ben te min om mij te bukken en de riem vanzijn sandalen los te maken. [8] Ik heb u gedoopt met water, maarHij zal u dopen in heilige Geest.’

Wat treft me in dit adventsevangelie?

DieJohannes de Doper lijkt niet erg aantrekkelijk. Hijwordt geschetst als een figuur van soberheid: kameelharen kleed – ruw denk ikdan, ik krijg al jeuk en rillingen als ik het me voorstel - leren gordel, sprinkhanen en wilde honing alsvoedsel. Hij zondert zich ook af: in de woestijn, toch bij water, de Jordaan.En hij preekt bovendien een doopsel vanbekering tot vergiffenis van de zonden.

Nog opvallend bij deze ascetische figuur is dat hijzichzelf niet predikt – dat is misschien de grootste ascese in onze cultuur vanvoor jezelf opkomen en narcisme. Hij verwijst naar een komende “die sterker isdan ik… Ik heb u gedoopt met water, maar Hij zal u dopen met de heilige Geest.”De ascese van de prof die een student heeft waarvan je voelt dat hij of zijmeer getalenteerd is en hem of haar werkelijk die ruimte geeft.

Maarhet meest opvallende in dit stukje evangelie voor mij is het succes van deze onaantrekkelijke,zonderlinge figuur: ’Heelde landstreek Judea en alle inwoners van Jeruzalem trokken naar hem uit, enlieten zich door hem dopen in de rivier de Jordaan, terwijl zij hun zondenbeleden…’ Wat is er in godsnaam aantrekkelijk aan ‘een doopsel van bekering tot vergiffenis van de zonden’? Je zietde mensen in het Marcusverhaal als het ware met enig enthousiasme ‘hun zondenbelijden’. Wat kan mensen daarin in beweging brengen? Welk soort zondebesef zou mij stappen doen zetten, mij doen keren,be-keren? Toch niet het blijvend feit dat ik misschien al heel mijn leven tegeneen aantal persoonlijke obstakels aanloop, tegen mijn libido, mijn karakter? Ikwil me misschien wel bekeren maar waartoe… wat keert mij tot leven en maakt mijzo enthousiast of minstens nieuwsgierig dat ik ervoor door de woestijn wiltrekken? Wat creëert toe-komst, ad-ventus? Wat opent wegen voor mij – ook alweet ik nog niet hoe ik mij zal bewegen op die wegen?

Het is dat massale, dat collectieve dat me treft inhet beeld dat het begin van het Marcusevangelie schetst. Hebben wij zoiets inonze maatschappij?

Wel,‘Bekering’ spreekt ons misschien aan vanuit de indruk van on-omkeer-baarheidvan een aantal fenomenen. (1) Is er niet een soort collectief bewustzijn van deonomkeerbaarheid van de opwarming van onze planeet? Met regimes kan jeonderhandelen, maar niet met natuurrampen en smeltende gletsjers. Maar ondertussenrijd ik toch 50.000 km per jaar met een diesel. (2) Is er niet een collectiefbewustzijn dat we verder moeten met minder, dat we inderdaad ‘meermet minder’ zullen moeten doen, maar dan niet in de orde van deeconomische efficiëntie, maar in een spirituele orde: meer leven met mindergeld en materieel; we weten dat; maar trekken we er praktische conclusies uit?(3) zijn we het er eigenlijk niet allemaal over eens dat er op alle terreinenovergereguleerd wordt maar dat we het gevoel hebben in dit spinnenweb vast tekleven - noem het maar een seculiere vorm van clericalisme dat tegelijk met hetkerkelijk clericalisme overhand toeneemt. Ik zie het met lede ogen gebeuren (4)of moeten we het hebben over de machteloosheid bij financiële transacties enverliezen die voor de modale burger totaal hermetisch blijven…

Kortom, we hebben het hier over fenomenen die de schaal van mijn allerindividueelst en interindividueelzieleheil overschrijden, maar die ons collectief heil betreffen; zaken dieonze persoonlijke fysische en geestelijke gezondheid overschrijden en gaan overons werkklimaat, ons sociaal klimaat en het wereldklimaat. Maar waarin we ookvastzitten; al weten we dat dit belangrijk is.

We hebben het hier over be-kering als bekering van ons zondebesef. Misschien betekentbekering wel het hervinden van een stelligheid, van een vuur dat het de moeitewaard is om duidelijk te maken dat de K van Katholiek niet verwijst naarKatholicisme als Klerikalismemaar naar katholicisme als wat hetetymologisch hoort te zijn: kata holou,betrokken op het geheel en heil van de kerkgemeenschap en mensheid. Dat het demoeite waard is om duidelijk te makend dat de toekomst van hetkatholicisme niet ligt in een select groepje zuiveren maar in een groep vanopen katholieken die zich in hun bezorgdheid voor het heil van de wereld somsdichter voelen bij bepaalde atheïsten, agnosten, vrijdenkers met eenzelfdebezorgdheid - Bien étonnés de seretrouver - dan bij gelovigen die het plan van God lijken gelijk te stellenmet een aantal preciese morele en liturgische wetten. Zo suggereert AnneProvoost in haar ‘Atheïstisch sermoen’. Ik kan ze op dat punt wel volgen.

Deze week ontmoette ik een briljante prof van deze universiteit die zich ‘agnost’ noemt, maar ook de echte ‘pijn’vertolkte niet meer tot die katholieke gemeenschap te horen. Eigenlijk stondhij – paradoxaal genoeg – achter de UP want “daar heb je een gemeenschap”. Opnieuwdat collectieve. En dat miste hij. Hij zal misschien niet de enige prof zijn aandeze universiteit met dergelijk verhaal. Misschien lopen de scheidingslijnentussen gelovigen en ongelovigen niet altijd waar we ze menen te moeten leggen.Bijvoorbeeld de scheidingslijn tussen een soberheid, een ascese die het geheel,de planeet, de massa toelaat te leven ten opzichte van een ascese die hetindividuele heil voor ogen heeft. Of de scheidingslijn tussen een beroep op dewil van God dat het behoud van onze schepping en van de menselijkheid voor ogenheeft ten opzichte van een beroep op de wil van God dat het behoud van macht encontrole van bestaande structuren en hiërarchieën maskeert.

Wezijn akkoord dat we vastzitten in opwarming,overregulering, consumptie, financiële mechanismen. We kunnen onze eventuele zondenop dat punt wel belijden, het zijn zaken die ons wel kunnen mobiliseren, maar waar we vaak niet het enthousiasme, degeest-drift hebben om een belangrijke stap te zetten. Maar hier houdt het evangelieons voor: ‘Hij zal u dopen met de heilige Geest’. Hij, de Christus, gaatkomen, maar het moet nog groeien. De advent kan een tijd zijn waarin onsbewustzijn kan groeien tot een elan, een enthousiasme om een of andere concretebelangrijke stap te zetten. Maar dat kan niet groeien zonder dat er nu een kleine stap wordt gezet om in tegaan tegen de neiging om zich neer te leggen bij de onomkeerbaarheid van eenaantal fenomenen. Ergens is er een sober, ascetisch, disciplinair stapjenodig… om tot echt en-theo-siasme tekomen… tot dieper inzicht… tot verlossing… tot meer menswording… Goede advent!

Marc Desmet sj

'Wil je met me waken?' Over niet weten

2011-11-21T16:00:00.001-08:00

Op zondag 20 november 2011 was ik uitgenodigd om in de gemeenschap De Brug in Lier een homilie te geven in het kader van een reeks rond ‘Niet-weten’. De titel die men had gesuggereerd was 'Wil je met me waken?'en de tekst Lucas 22,39-46.‘Wil je met me waken?’Commentaar op Lucas 22,39-46Ik zal jullie proberen mee te nemen in de dynamiek van deze passage door ze zin per zin te volgen en te becommentariëren vanuit het geheel van Lucas’ evangelie en vanuit mijn eigen ervaring als persoon en palliatieve zorgarts.‘Hij begaf zich volgens zijn gewoonte naar de Olijfberg’De Olijfberg is de plaats net buiten Jeruzalem vanwaar Jezus enige tijd voordien op een veulen naar de stad afdaalde, met enthousiast roepende leerlingen: ‘Gezegend is de Koning die komt in de naam van de Heer!’ (Lc 19, 29 en 37). Het is ook de plaats waar hij ’s nachts naartoe gaat nadat hij overdag onderricht heeft gegeven in de tempel, in de stad (Lc 21, 37).Jezus weet dat Hij overgeleverd zal worden. Hij weet dat wie hem zal overleveren weet waar Hij zal naartoe gaan, namelijk naar de Olijfberg. Hij heeft het net in het Laatste Avondmaal voorspeld. Maar Hij gaat ‘volgens zijn gewoonte’ gewoon de stad uit naar de Olijfberg. Hij vlucht niet (meer). Hij zou nog kunnen. Dat heeft mij altijd geïntrigeerd: waarom is Jezus naar Jeruzalem gegaan? En dat terwijl Hij herhaaldelijk voorspelde dat het verkeerd zou aflopen. Hij had ook niet kunnen gaan. Scheelt er iets met hem? Suïcidaal? Wat drijft hem?Ook de leerlingen gingen met Hem mee. Aangekomen zegt Jezus: ‘Bidt dat ge niet op de bekoring ingaat’ (KBS 1975) of: ‘Bidt dat jullie in de beproeving niet bezwijken’ (KBS 1995)Bidt… Jezus nodigt zijn leerlingen uit om met hem te waken zou je kunnen zeggen. Als familieleden van stervenden mij vragen: moeten we blijven ‘waken’? zeg ik altijd: vraag het aan de zieke zelf. Een zieke zal niet vlug vragen om bij hem of haar te blijven, om de ander niet te belasten; als de zieke het wel vraagt, is het dat hij of zij het echt nodig vindt.Maar: Bidt dat ge niet bezwijkt in de bekoring? Twee maal zal hij het zeggen. Over welke bekoring heeft Jezus het? Ze wordt weliswaar aangekondigd aan het einde van de bekoringen in de woestijn, helemaal vooraan in het Lucasverhaal: ‘de duivel verwijderde zich van Hem tot de vastgestelde tijd’. Maar welke bekoring? Is het de bekoring om Hem te verdedigen tegen het lijden dat komt (door het oor van de vijand af te slaan)? Is het de bekoring om te vluchten voor het lijden, om Jezus in de steek te laten (door de ont-kenning: ‘Ik ken u niet’; het kraaien van de haan, weet u wel)?Waarom zegt Hij niet: ‘Bidt dat ik niet op de bekoring inga?’ Het klinkt niet erg vriendelijk en hij verwijdert zich dan ook. Tegelijk nodigt Hij uit maar verwijdert hij zich ook. Ambivalentie merken we voortdurend in de begeleiding van mensen die erg lijden.Hij verwijderde zich van hen, ging ongeveer een steenworp verder, Verwijdering. Het lijden werpt een mens op zichzelf terug. Lytta Basset noemt die laag van het lijden het lijden-zonder. In het lijden schuilt de ervaring van: niemand weet wat het betekent voor mij om zo te lijden, om deze ziekte mee te maken, om deze persoon te zijn, dit karakter te hebben, deze roeping te moeten volbrengen. Het klopt natuurlijk dat niemand anders weet wat ik meemaak. Maar de verwijdering van de ander blijft een vermindering van leven, als we daarin blijven steken. Persoonlijk denk ik dat het een van de meest kwaadaardige kenmerken is van het lijden: dat het in staat is ons te scheiden van wat en wie ons dierbaarst is. We zeggen vaak: scheiden doet lijden; maar het geldt ook omgekeerd: lijden doet scheiden. Ik zie een moeder haar dochter afstoten terwijl die nochtans voor haar is opgekomen en voordien samen goed opschoten. Ik zie een heel lieve, jonge patiënte die zich isoleert van kennissen en familie – tijdelijk misschien. Het hoort erbij, toch lijkt het meer menselijk als we daar ook weer uit komen. Het risico is te blijven steken in een soort misprijzen: ik zal het maar op mijn eentje doen.Hij wierp zich op de knieën en bad: ‘Vader, als Gij wilt, laat dan deze beker Mij voorbijgaan. Maar toch: niet mijn wil, maar uw wil geschiede.’ Jezus verbindt zich met ‘iets’, ‘iemand’ in Hem die Hij ‘Vader’ noemt. De wil van de Vader. Iets vreemds. Enerzijds weet Jezus wat er Hem boven het hoofd hangt: een complot, dat Hij bewust niet vlucht. Anderzijds vraagt Hij: laat deze beker Mij voorbijgaan. Iets in Hem dwingt hem naar Jeruzalem en op een ander niveau in hem is er grote weerstand daartegen. Iets-in-mij weet dat ik dit moet doen maar eigenlijk wil ik dit niet en weet ik niet waarom dit moeten in mij is. ‘Mijn wil’ en ‘Uw (de Vaders) wil’ leven tegelijk in mij en die tweede is eigenlijk sterker dan mezelf; als ik er niet aan beantwoord, ben ik vreemd genoeg mezelf niet, verlies ik mijn zin/betekenis/kracht ook al wil ik deze weg eigenlijk niet gaan. Het is een verhaallijn die mij altijd erg treft, speciaal in het Lucas-evangelie, met als sterk aanzetpunt in het negende hoofdstuk: ‘Toen de dagen van zijn verheffing hun vervulling tegemoet gingen, aanvaardde hij vastberaden de reis naar Jeruzalem.’ Een lijn tot in het 24° hoofdstuk waar Hij aan de Emmaüsgangers zegt: ‘O, onverstandigen, die zo traag van hart zijt in het geloof aan alles wat de profeten gezegd hebben! Moest de Messias dat alles niet lijden om in zijn glorie binnen te gaan?’ ‘Moest’… het goddelijke ‘dei’ in het Grieks. En tussen die twee uitspraken onze passage met ‘Laat deze beker aan Mij voorbijgaan. Maar niet mijn wil geschiede, maar uw wil…’ ‘Waarom zit Jezus (ik?) zo in elkaar?’ Jezus wou iets duidelijk maken in Jeruzalem: dat God niet op te sluiten is in 613 wetjes, dat Hij niet beantwoordt aan een godsbeeld dat een instituut macht verleent maar niet de mensen bevrijdt, dat het werkelijk om liefde draait. Maar diezelfde God van liefde ‘dwingt’ Hem te lijden. Waarom? Waarom moest ik jezuïet worden? Dat is voor mij eigenlijk dezelfde onbeantwoordbare ‘waarom’ als die van de lijdensvraag: waarom overkomt mij dit lijden? Ik weet het niet maar het is zo en leven en vreugde zal uiteindelijk te maken hebben met ‘ja’ zeggen. Ja het is zo. Amen.‘Nu verscheen Hem een engel uit de hemel om Hem te sterken.’Een mens kan in het lijden ongekende spirituele krachten ontdekken. Of hij of zij kan ook iemand tegenkomen, een engel, iemand die ons als een goddelijk geschenk overkomt, die ongekende krachten naar boven haalt midden soms diepe miserie. Maar zonder overgang volgt de zin: ‘Aan doodsangst ten prooi bad Hij met nog meer aandrang. Zijn zweet werd tot dikke druppels bloed, die op de grond neervielen.’ Onbestendig is ons hart dat ten prooi is aan hevige gemoedswisselingen. Het lijkt erop dat Jezus het dan niet meer alleen uithoudt: ‘Toen stond Hij op uit zijn gebed en ging naar zijn leerlingen. Maar Hij vond hen van droefheid in slaap. Hij zei: Hoe kunt ge slapen? Jezus die uit zijn eenzaamheid naar de ander treedt klinkt verwijtend. Ik hoor er het lijden-tegen in van Lytta Basset: de ander lijkt me te stalken, te pesten met zijn onverschilligheid. De ander kan overkomen als degene die kwaadwillig is terwijl Lucas ze vergoelijkt: ‘Hij vond ze in slaap, zo verdrietig waren ze.’ Misschien moeten we ook zeggen: ze waren zo moe van het verwerken van hun verdriet. Mensen die waken doen niets maar ze zijn vaak ontzettend moe. Ik zeg altijd: ze doen zogezegd niets maar eigenlijk werken ze wel, want ver-werken is ook werken. En heel hard. Maar daar heeft Jezus niet veel begrip voor: ‘Hoe kunt ge slapen?’ Heel menselijk, die Jezus… Waarom wil Hij dan toch die ‘tragen en onverstandigen’ (zoals Hij later zegt aan de Emmaüsgangers) mee op sleeptouw neme: ‘Staat op en bidt, dat ge niet op de bekoring ingaat.’Deze zin vormt een inclusie in deze passage: eerste en laatste zin van Jezus in deze scène. Het zijn ook de laatste woorden van Jezus in het Lucas-evangelie tot zijn leerlingen voor zijn dood.Waarom die waarschuwing? En wat zegt dat over de vraag: wil je met me waken? Ons eerste antwoord is allicht: we waken om de ander te ondersteunen, om er te zijn. En natuurlijk klopt dat. Maar er gebeurt meer. In het waken ontdekken we op een expliciete manier dat we lijden. Het is de ervaring van veel palliatieve zorgverleners dat naar het einde toe familieleden meer lijken te lijden dan de stervende zelf. Vaak projecteren ze zelfs hun eigen lijden op de stervende die in onze ogen niet zelden rustig is en niet lijkt te lijden, maar de naasten lijden wel. Hoe kunnen we dan de uitnodiging van Jezus om mee te gaan en te bidden dat ‘ge niet op de bekoring ingaat’ verstaan? Het verhaal van vandaag geeft dat nog niet aan, het moet nog ontdekt worden. Wat verder zullen we lezen: ‘Moest de Messias dit alles niet lijden om in zijn glorie binnen te gaan?’ Hertaald, geactualiseerd: moet de mens niet lijden om zijn volle menselijkheid te vinden? Natuurlijk zijn we geneigd om hier heel hard van weg te lopen. ‘Bidt dat ge niet op die bekoring ingaat’. Hoezo? Terug naar het dolorisme? Is lijden good for your soul?In het waken ondersteun ik niet alleen, ik lijd ook. Maar ik lijd niet alleen. Het is een gewone en toch ook merkwaardige vaststelling: mensen worden willens nillens verenigd door de lijdende en stervende. Het zijn soms unieke dagen waarin familieleden misschien voor de eerste of enige keer zo intens samenzijn rond de lijdende en stervende. Moeten we daarom lijden? Neen, maar zo gaat het. Ik lijd samen met de ander waarvan ik het lijden misschien nog niet echt had gezien of toegelaten. In dat samen lijden kan iets gebeuren.Lytta Basset noemt het: Je souffre-avec, donc je suis. Dus niet: Descartes’ je pense donc je suis noch je pense donc jésuite (grapje). In het lijden zit niet alleen een lijden-zonder en een lijden-tegen de ander in maar het kan ook evolueren naar een lijden-met de ander. Ik zie – eindelijk - dat de ander net zoals ik lijd. In het samen lijden (incluis niet weten, twijfel, angst) schuilt vreemd genoeg een diepmenselijkheid – je suis - die dieper is dan pure momenten van geluk. Ik ontdek er iets van het diepste menszijn. Moest de Mens dat alles niet lijden om in zijn glorie binnen te gaan?Ik hoef niet te zeggen dat dit een boodschap is die op veel weerstand stuit in onze cultuur. Maar zo kan je het verloskundig verhaal van Jezus van Nazaret wel lezen. Of het klopt, weet ik niet, maar ik geloof het wel. En ik weet dat de kerk ontstaan is en telkens ontstaat uit een klein groepje mensen dat samen leed en lijdt rond de ‘gekruisigde’.Marc Desmet sj

Een reactie op de 'open brief aan de onderhandelaars' betreffende het levenseinde

2011-11-07T16:09:00.000-08:00

Het volgende artikel van mijn hand, hier in ongesnoeide versie, verschijnt normalerwijze op 8 november in De Morgen.Een waardig levenseinde: ook een kwestie van zorgcultuurDe auteurs van de ‘Open brief aan de onderhandelaars’ vragen om ‘een open – maatschappelijk en politiek - debat over een verfijning en uitbreiding van de euthanasiewet en over een maatschappelijke toetsing van de andere beslissingen bij het levenseinde.’ Ik ga in debat vanuit twintig jaar voltijdse palliatieve zorgpraktijk als arts. Maatschappelijk en politiek lijkt het alsof een waardig levenseinde vooral een kwestie is van wetten in verband met euthanasie, patiëntenrechten, recht op palliatieve zorg. Die invalshoek belicht slechts één kant van de levenseinde-munt die langs twee zijden ‘beslagen’ moet zijn. Hoe zorgt een maatschappij immers voor een waardig levenseinde? Langs de ene kant zijn er inderdaad regels nodig die een harde garantie leveren voor een basiskwaliteit: de genoemde wetten, subsidies, maar ook wilsverklaringen, procedures, protocols, zorgpaden. Langs de andere kant vraagt volmenselijke kwaliteit nog iets anders: een cultuur van zorg die in het huidig debat onderbelicht is. Niet alleen regels, ook zorgcultuurPalliatieve zorg betekent ondermeer dat je open en vrij een vraag kunt beluisteren die misschien tegen je eigen morele opinie ingaat. Echte zorg houdt in dat je volledig recht doet aan de vraag van de zieke maar tegelijk oog hebt voor de consequenties voor de omgeving. Je moet niet alleen oog hebben voor het lichamelijke lijden maar ook voor het emotionele, sociale en existentiële lijden onder een euthanasievraag. Zorg impliceert gevoel voor con-sensus in de mooie zin van het woord: samen aanvoelen dat een bepaalde beslissing de beste of minst slechte is. Je kan wel wetten maken die het recht op een euthanasievraag garanderen, maar wetten kunnen de genoemde zorgattitudes niet garanderen. Een wet kan ruimte creëren voor een beslissing maar die concrete beslissing is van een unieke complexiteit die niet te vatten is in een wettelijke procedure. Kortom, een zorgzame zorgverlener zal meer doen dan wat bijvoorbeeld de euthanasiewet vraagt. Het debat omtrent het levenseinde is dus ondermeer een debat tussen mensen die vooral bezorgd zijn om goede regels die de rechten van de patiënt garanderen –zoals de auteurs van de open brief - en anderen die het accent leggen op de het belang van een zorgcultuur. Ik pleit voor een beter evenwicht tussen wet en zorg, want overbelichting van één kant leidt tot globale onderwaardering van de ‘Belgische levenseindemunt’. Juridische regels zijn noodzakelijk maar indien ze overheersen aan het levenseinde, wordt het een koude, formele bedoening waarbij de zorgzame artsen bovendien ‘gestraft’ worden met allerlei procedures. Ethiek wordt dan verschraald tot recht. Neem het beeld van de munt: aan de ene kant van de euro staat een onpersoonlijk cijfer (1 bv.), symbool voor de algemene wet; aan de andere kant een gezicht, symbool voor het unieke van elke persoon. Laat mij vanuit de twee zijden van de levenseindemunt kijken naar enkele eisen van de ‘open brief aan alle onderhandelaars’.Wilsonbekwamen: recht doen aan de complexiteitDe auteurs vragen een uitbreiding van de euthanasiewet voor “verworven wilsonbekwamen” zoals dementerenden. In de huidige wetgeving geldt de zogenaamde ‘wilsverklaring euthanasie’ enkel bij ‘onomkeerbare bewusteloosheid’. Het is waar dat zorgverleners nu veel energie en tijd verliezen om uit te leggen dat die wilsverklaring in de praktijk een quasi lege doos is. Maatschappelijk mag er evenwel een draagvlak bestaan bij de bevolking voor een uitbreiding, bij de artsen en zorgverleners lijkt dit helemaal niet evident. Het Nederlands voorbeeld illustreert dit: in principe is euthanasie bij verworven wilsonbekwamen er mogelijk via wilsverklaring maar in de praktijk gebeurt dit quasi niet. Er is een grote weerstand bij de Nederlandse artsen die nochtans door het gedoogbeleid al een dertigtal jaren ervaring hebben met de euthanasiepraktijk. Wat is de ethische betekenis van deze weerstanden? De eis tot uitbreiding naar ondermeer dementerenden kan een andere lege doos worden indien maar weinig artsen dit willen toepassen.Vooral betekent goede zorg hier ‘recht’ doen aan de complexiteit. Wie durft beweren dat hij weet wat hier goed is of slecht? Sommigen zullen zeggen: de patiënt zelf. Was het maar zo eenvoudig. Jan De Lepeleire en Nele Van Den Noortgate (DM 05.11.2011) illustreerden de complexiteit van deze problematiek die juist die autonomie helemaal ondergraaft en op zijn minst naar de interpretatie en de solidariteit van anderen verwijst. Een ‘Ik weet het niet zomaar’ lijkt me hier meer ruimte te creëren voor een echt gesprek en een zorgzame benadering dan een glasheldere claim naar uitbreiding van de wet.Administratieve hardnekkigheidDe auteurs vragen ook de registratie van elke uitgevoerde palliatieve sedatie en niet-behandelbeslissing, net zoals men nu doet bij euthanasie. Ze plaatsen deze beslissingen dus ethisch op dezelfde hoogte als euthanasie. Samen met veel andere zorgverleners denk hier anders over. Indien er bij ons naar zeer ruwe schatting tien maal meer palliatieve sedaties zijn dan euthanasies, dan is het allicht niet alleen om een procedure te omzeilen maar ook omdat palliatieve sedatie daadwerkelijk anders ervaren wordt dan een levensbeëindiging. Hoe komt het dat ook in Nederland met zijn veel langere euthanasietraditie en zijn cultuur van helderheid, het aantal palliatieve sedaties ook een veelvoud van het aantal euthanasies bedraagt? Dat neemt niet weg dat er inderdaad palliatieve sedaties zijn die verkapte euthanasies zijn. Daarom heeft de Federatie Palliatieve Zorg Vlaanderen een richtlijn hieromtrent gepubliceerd (zie pallialine.be). Zorgzame artsen vrezen niet de registratie van een palliatieve sedatie. Ze vragen zich wel af: waar vind ik de tijd om al die beslissingen te registreren? Zorgverleners werken nu reeds in een ‘dictatuur van het meetbare en aanvinkbare’. Wat te denken tenslotte van een registratie van alle niet-behandelbeslissingen (stoppen of niet starten van een levensverlengende behandeling)? Die kan het perverse effect hebben dat artsen juist omwille van de administratieve ballast minder geneigd zullen zijn om niet-behandelbeslissingen te nemen, ofwel om het allemaal erg formeel te laten verlopen. Van het inderdaad reële probleem van therapeutische hardnekkigheid zouden we dan terechtkomen in ‘administratieve hardnekkigheid’. Indien de cijfers waarop de auteurs zich baseren kloppen, zouden we op 100.000 overlijdens bij minstens 30.000 overlijdens een beslissing omtrent euthanasie (1900), palliatieve sedatie (14000) of niet-behandelbeslissing (17000) moeten registreren en laten controleren door een commissie. Meer dan een twintigvoud van het huidig aantal euthanasiedossiers. Extra administratie betekent minder tijd voor de zorg zelf. Hier komen wet en zorg in conflict.Indien men een debat wil openen moet men niet alleen focussen op de onpersoonlijke wet, hoe noodzakelijk ook, maar moet het telkens unieke en complexe gezicht van de zorg aan bod komen.Marc DesmetDe auteur is arts palliatieve zorg aan het Jessa Ziekenhuis te Hasselt en voorzitter van de Stuurgroep Ethiek van de Federatie Palliatieve Zorg Vlaanderen.

We beginnen er weer aan!

2011-11-06T13:29:00.000-08:00

Een tijdje geleden geraakte ik niet meer binnen in mijn eigen blog. Er moest een scheiding komen tussen mijn persoonlijke account en mijn zakelijke account. Een belachelijk simpele zaak nadien bekeken, maar voldoende om mij in de hectiek van de voorbije maanden weg te houden van mijn blog. Vandaag, Allerzielen, eindelijk een moment vrij om allerleid zaakjes op te ruimen. En zie, we kunnen weer bloggen.

Een heel kort bericht: onlangs ben ik negen dagen in Oekraïne geweest, om lezingen te geven over palliatieve zorg. Een beklijvende ervaring.

De twee zaken die me bijblijven:

Wat heeft Oekraïne al geleden in zijn geschiedenis! Wist u ook niet dat er in 1932 en 1933 ongeveer zeven miljoen oekraïniërs zijn gestorven ten gevolge van een bewust door Stalin uitgelokt hongersnood? Ieder weet van de zes miljoen joden die het leven lieten in de Holocaust. Maar wie weet van het Oekraïense drama, dat tot op heden door Rusland wordt ontkend als 'een slechte oogst'. Gelukkig is er een klein maar indrukwekkend museum.

In Oekraïne geraken zorgverleners zeer moeilijk aan morfine ten gevolge van een uiterst strenge reglementering die bestaat om misbruik (drughandel, corruptie...) te vermijden. Maar in feite draait die reglementering zich dus tegen patiënten die onnodig pijn en andere symptomen lijden en nauwelijks de broodnodige morfine krijgen. Een verpleegkundige verdient er ongeveer 80 euro per maand.

We hopen dat we niettemin iets hebben kunnen bijdragen via het colloquium waar ikzelf en drie andere belgische zorgverleners spraken.

Naar het model van de Federatie Palliatieve Zorg Vlaanderen is ondertussen - na een bezoek van een oekraïense delegatie in 2009 - wel een heuse liga voor palliatieve zorg in Oekraïne opgericht. Marc

Kritikeren? Opbouwen? Conserveren?

2011-05-08T09:53:00.001-07:00

Weer een tijdje geleden dat ik iets van me liet horen langs deze weg, al blijf ik van plan dat te doen.

Het voorbije half jaar herinner ik me globaal als een donkere periode waar ik nu met deze warme lente wat uit te lijkt te komen. De organisatorische troubles die ik ondervonden heb in mijn ziekenhuis waren daar niet vreemd aan. Met Pasen gaf ik mezelf de opdracht om een streep te trekken onder die negativiteit en het positieve te zoeken. Maar een vrome gedachte volstaat natuurlijk niet; het moet ook ergens gegeven worden.

Ik ben de getuige van de schaalvergroting van mijn ziekenhuis en vraag me nog steeds af of die hele operatie verantwoord is als ik hoor wat de effecten zijn op mensen in de 'organisatie'(onzekerheid, spanningen, conflicten...). In mijn ogen is datgene wat zogezegd (economisch) efficiënt is op het eerst zicht helemaal niet humaan efficiënt. Menselijkheid is voor mij meer en meer het thema waar het om draait.

Bij Peter Tom Jones las ik iets over 'transitie': we moeten komen tot een andere cultuur. Bij hem gaat het om ecologie, geloof ik, over hoe wij ingrijpen in de natuur en het klimaat - analoog grijpen wij in in het werkklimaat. Praktisch gezien zegt Jones zoiets als: ik steek mijn energie momenteel in mensen die de cultuur willen veranderen, die positief willen meewerken, niet in degenen die we toch niet kunnen overtuigen van die noodzaak. Dat heeft me tot denken aangezet. Waar zal ik mijn energie insteken?

Soms denk ik ook: ben ik helemaal fout met mijn kritiek op het huidige management? Ben ik niet gewoon conservatief? What's in a word? 'Conservatief' klinkt pejoratief, en het is ook negatief als 'bewarend' of 'behoudend' betekent dat mijn weerstand tegen verandering het leven tegenhoudt. Zo ben ik bijvoorbeeld niet tegen contraceptiva of kunstmatige fertilisatietechnieken of niet tegen gehuwde of/en vrouwelijke priesters, omdat deze veranderingen mijns inziens wel degelijk het leven kunnen bevorderen. Maar 'behouden' of 'bewaren' kan ook levensbevorderend zijn. Een zekere kleinschaligheid zou ik willen bewaren. In die zin ben ik conservatief, ja. Maar allicht moeten we die kleinschaligheid op een andere manier herscheppen - binnen de schaalvergroting. Transitie. Wie doet mee?

Na de berg van de verleidingen, de berg van de heerlijkheid

2011-03-27T16:45:00.000-07:00

Hier mijn homilie van de 2° vastenzondag van het A-jaar, 19 maart 2011

Matteüs 17,1-9

Wat doet het verhaal van de transfiguratie (normaal gevierd op 6 augustus - Hiroshimadag) in de veertigdaagse tijd? Deze tijd draagt in zich een uitnodiging tot naar binnen keren. Het is een tijd van inkeer, van meer alleen-zijn-met-God. Daar staat de berg symbool voor. Een tijd van meer komen tot het wezenlijke, tot ons wezen. En al lijkt zo'n inkeer in eerste instantie een droge ervaring, een woestijnervaring, we mogen niet vergeten dat het wezen van de mens is: heerlijkheid!

(1) Het wezen van de mens is heerlijkheid

Die gedaanteverandering betekent inderdaad meer dan een troostrijke ervaring tussen twee lijdensvoorspellingen in, meer dan een spirituele hoogtestage, meer dan een topervaring, berg-topervaring, meer dan alleen maar troost in een hard bestaan. Ik zou het willen zien als een van de antwoorden op de vraag die Jezus kort ervoor stelt (Mt 16,15) : wie zeggen jullie dat Ik ben? Petrus’ antwoord kennen we : de Messias van God, de Mensenzoon. Die geloofsbelijdenis klinkt allicht al even interessant als een op zondag gedachtenloos afgerammelde geloofsbelijdenis.
Maar als wij zeggen dat wij in Hem geloven, betekent dat: zoals Christus is, zo droomt God de mens, dus mezelf en de ander. Ik ben gemaakt naar het beeld en de gelijkenis van Christus, de Mensenzoon. Ha…Wie zeggen jullie dat ik ben, is vragen : wie zegt gij dat de mens eigenlijk is, wezenlijk, ten diepste ? Wie ben ik ?

In mijn wezen ben ik gelijk de Heer, ben ik heerlijk. Soms mogen we dat ervaren. Soms duikt ons wezen op in ons gelaat. Vandaar dat het zo mooi is dat bv. in het westvlaams het woord ‘wezen’ wordt gebruikt voor het gelaat. ‘Twoan mie joen wezen’. Toon me jouw gelaat, je ware gelaat.

“Zijn gelaat begon te stralen als de zon…”

In Jezus Christus, langs de beelden en woorden die we van Hem meedragen, licht het diepste in de mens op. De heerlijkheid. In Jezus Christus krijgt God een menselijk gelaat.

(2) Sinds Christus kunnen wij / mogen wij in een menselijk gezicht Gods heerlijkheid zien, zonder te sterven.

Tegen Mozes die aan God vroeg om zijn heerlijkheid te zien, was nog gezegd : ‘Mijn gelaat kunt u niet zien, want geen mens kan mijn gelaat zien en in leven blijven.’ (Ex. 33,20) Mozes mocht de Heer alleen van achteren zien. En Elia bedekte zijn gezicht met zijn mantel als Hij de Heer hoorde komen in het suizen van de zachte bries. (1K,19) De leerlingen, de intimi van Jezus, daarentegen, zien ‘klaar wakker’ Gods heerlijkheid in een mens zonder te sterven. En dat is ons, christenen, misschien heel even in ons leven gegeven. In heel concrete ervaringen.
Als de diepte oplicht in de mens, als er diepe ontmoeting gebeurt, dan wordt hij/zij (goddelijk) mooi ; dan verandert ahw de fysiek. Is dat niet de basis van authentieke sexualiteit en erotiek?
Zelf krijg ik te horen, als ik er meer in slaag om te bidden of als ik eens enkele dagen naar een abdij ben getrokken, dat de kwaliteit van mijn ontmoeting met mensen anders wordt, dat ik meer vanuit een innerlijke rust en met echte aandacht voor de ander, minder zelfbetrokken reageer. De ontmoeting met de diepte van mijn leven, met mijn ‘wezen’, laat zich toch wel zien. Als we vanuit de verbinding met de Heer mensen ontmoeten, merken we dat het ‘heerlijk’ kan zijn. Het is er ergens aan te zien, ontmoetingen krijgen ‘een bijzondere glans’.

(3) We kunnen niet in de heerlijkheid blijven

Het zien van dergelijk gelaat vervult de leerlingen met vreugde. Het is er goed. Maar als een ‘lichtende wolk’ hen overschaduwt - goed bekend in het Eerste Testament als teken van Gods aanwezigheid - en een stem klinkt, komt er een schaduw over hun heerlijke ervaring en worden de leerlingen zeer bevreesd en werpen ze zich op de grond. Maar die stem van God verwijst hen juist naar de concrete Zoon: 'Luister naar Hem in wie Ik mijn welbehagen, mijn vreugde vind'. Met andere woorden, we kunnen niet in die heerlijkheid blijven – zo is het niet in dit aardse leven - anders ‘blijven we erin’. Maar die ervaringen van heerlijkheid vanuit de intimiteit met de Heer kunnen ons wel vertrouwen geven in het woord, als kompas in het dagelijkse, gewone doen en laten – zoals dat het geval kan zijn met een sterke retraite-ervaring: heerlijkheid; topervaring – nadien wel: ‘Spreek er niet over’ - ze zouden niet begrijpen waarover je het hebt

(4) God neemt het initiatief:

De mens is uiteindelijk gemaakt voor de heerlijkheid, daar wil deze veertigdaagse tijd ons aan herinneren en ons heen voeren. Maar kunnen wij dergelijke ervaring zelf bewerken?
Het valt op, in de lezingen van vandaag, hoe God het initiatief neemt.

We hoorden reeds hoe God initiatief neemt in het leven van Abraham: ‘‘Lèch lechà’ Ga, jij,…’ ‘Trek weg’. Zo neemt Jezus Petrus, Jakobus en Johannes met zich mee en brengt hen op een hoge berg. Hij toont hen Gods heerlijkheid. Hij brengt hen in een andere tijd en ruimte, een andere aeon, een andere beleving van de realiteit: het Rijk Gods. Dit krijgt in de liturgie des te diepere betekenis als we ons het evangelie van vorige zondag herinneren. Daar hoorden we een ander initiatief, gelijkaardig en toch totaal verschillend: De duivel neemt Jezus mee, ook naar een heel hoge berg, vanwaar hij Hem alle koninkrijken der wereld toont in hun heerlijkheid.

(5) In ons leven concurreren twee externe initiatieven:

het ene biedt uitzicht op het Koninkrijk van de wereld, op de oude mens, op de dood. Het andere op het Rijk der hemelen, op de nieuwe mens, op het Leven.
Het ene initiatief wekt illusies, het andere wekt hoop.

Het ene initiatief wekt de illusie dat goed leven inhoudt dat lijden ons niet mag en niet zal overkomen, dat we er niet willen in betrokken worden - daartoe immers inspireert de duivel Petrus als Jezus zijn lijden voorspelt. 'Weg daar, achter mij, Satan…'
Het andere initiatief opent perspectief terwijl het ruimte laat voor lijden en dood - Jezus zegt tot zijn leerlingen: 'Vertel niemand van dit visioen voordat de Mensenzoon uit de doden is opgewekt'.

Het ene leidt uiteindelijk tot wanhoop, het andere houdt hoop, een belofte in zich.

Veertigdaagse: uitnodiging tot vast vertrouwen in een belofte van heerlijkheid, waarvan we hier soms reeds een glimp mogen ontvangen. Dit is een tijd om Gods initiatief in ons leven toe te laten: een belofte van echt leven die nooit de realiteit van lijden en dood ontkent, een belofte van leven daar waar lijden zich aankondigt.

Die rampzalig zijn zullen zalig zijn

2011-02-03T15:04:00.000-08:00

HOMILIE UP 29-30 JANUARI 2011

De nieuwe Mozes

De Bergrede is de aanvang van de eerste van vijf toespraken die Jezus houdt in het evangelie van Matteüs. Een plechtig moment. Matteüs laat Jezus de berg opgaan en stelt Hem daarmee opnieuw voor als de nieuwe Mozes. Jezus staat in de lijn van Mozes. Toch vormt Hij er ook een breuklijn mee. Hoezo?

Aan het einde van het negentiende hoofdstuk van het boek Exodus lezen we: 'Mozes daalde de berg (de Sinaï) af naar het volk en sprak het toe.' En onmiddellijk daarop, verrassend: 'Toen sprak God al de woorden die hier volgen.' Die woorden zijn de tien geboden die we misschien in de vorm van volgend kinderrijmpje ooit leerden: 'Bovenal bemin één God; zweer niet ijdel vloek noch spot; heilig steeds de dag des Heren; vader, moeder zult gij eren…' Dat gebeurt evenwel in een scenario van donderslagen, bliksemflitsen, bazuingeschal en een rokende berg die het hele volk doen beven van angst en het op afstand doen staan. Het beangstigde volk vraagt dat God zelf niet meer zou spreken, maar dat Mozes met God zou spreken, wat hij ook doet. En daarna brengt Mozes de hele Wet met de zovele wetsbepalingen over, gegrift in twee stenen platen: de mozaïsche wet, een groot 'mozaïek' van wetten. De platen van het verbond, van de relatie tussen Israël en God.

Deze heilsgeschiedenis trilt mee als Matteüs Jezus de berg laat opgaan om zijn leerlingen te onderrichten. Dit is zijn visie op de relatie tussen God en mens, op het verbond, op wat beiden mogen verwachten, op Jezus’ programma. Het is in de lijn van het Mozes-gebeuren en toch anders. Le nouveau Moïse est arrivé. Geen gedonder en gebliksem. Het klinkt rustiger. Geen wetten op platen gegrift, maar een wet gegrift in het hart, zoals Jeremias (hfst. 31) had voorspeld: ‘Dit is het nieuwe verbond dat Ik in de toekomst met Israël sluit: Ik schrijf mijn wet in hun binnenste, Ik grif ze in hun hart.’

De nieuwe lijn is richting hart, richting innerlijkheid. Straks gaat Jezus zeggen, bijna als in een politieke rede: 'Gij hebt gehoord dat er gezegd is: Gij zult niet… Maar Ik zeg u: …' En telkens zal Hij wijzen naar de kern van de zaak, naar het hart. Ik ben niet gekomen om de Wet en de Profeten -- Mozes -- op te heffen, maar om ze te vervullen. Ik ben gekomen om de traditie die uitgehold is, om diegenen die uitgehold en leeggehold zijn, te vervullen.

Het eerste woord van de eerste rede: Zalig de armen van geest
Toch is Jezus' eerste woord bij zijn eerste ‘grote speech’ niet een woord over de Wet. Hij begint niet met voorwaarden en normen. Hij begint met gelukwensen oftewel zaligsprekingen. Dat treft me telkens weer. De achtergrond van deze zaligsprekingen wordt veeleer gevormd door de wijsheid van de psalmen dan door stevige profetische taal. De eerste zaligspreking is bekend: 'Zalig de armen van geest, want aan hen behoort het rijk der hemelen.' In wezen geven alle zaligsprekingen één soort mentaliteit aan die zich in verschillende facetten laat zien: het zijn de armen van geest die steeds weer opbotsen tegen de complexe werkelijkheid, de complexe en harde wetten van de wereld waarin zij leven.

'De armen van geest': wie zijn zij? Matteüs verwijst ermee naar de am-ha-arets: het volk dat de Wet of Thora niet kent en dat daardoor uitgesloten wordt. Uit een rabbijns geschrift: 'Het is verboden een mens die geen kennis van de Thora bezit, barmhartigheid te bewijzen.' Het gaat niet noodzakelijkerwijs om materieel armen, het proletariaat, of de simpelen van geest. Maar het gaat er Matteüs om dat precies zij die uitgesloten worden omdat ze de wet niet kennen, komen tot de echte verbondsmentaliteit, tot een echte verhouding tot God – anders dan bij de farizeeën, sadduceeën en Schriftgeleerden.

Onder verschillende benamingen wordt dit botsen met de harde wetten van de werkelijkheid getypeerd. De armen van geest, de gebrokenen van hart noem ik (1) de treurenden die botsen met de wetten van het onbegrijpelijke lijden en de dood. Het zijn (2) de zachtmoedigen die botsen met het harde lawaai – niet het minst het medialawaai, de mediawetten, de communicatiewetten van deze wereld. De armen van geest zijn (3) zij die hongeren en dorsten naar gerechtigheid en botsen met de soms kafkaiaanse complexiteit van maatschappelijke wetten, de anonimiteit en het keurslijf van grote structuren, met lobby's die ondoorzichtig en ontoegankelijk zijn. Het zijn (4) de barmhartigen die botsen op de genadeloosheid van het neoliberaal denken (‘het moet opbrengen’) en soms van kerkelijke wetten (‘het moet zo’); (5) de zuiveren van hart die botsen met de complexiteit van het onzuivere, van het bedrog; (6) de vredebrengers die botsen op de eindeloze spiralen van geweld en de wet van de sterkste (7) de geëngageerden die behandeld worden als de boosdoeners.
Het gaat om hen die telkens ervaren dat zij in de mentaliteit van deze tijd aan de verkeerde kant staan, in de hoek zitten, in de hoek waar de slagen en soms de ontslagen vallen, die hier niet passen, die storen, die treuren… zij die juist lijden onder het feit dat de echte verbondsmentaliteit niet wordt beleefd. Het gaat om hen die misschien cultisch, volgens de regels, niet zuiver zijn, maar wiens innerlijke ruimte – daar waar de beoordeling valt over iemands gehele doen en laten - zuiver en rein is. Het gaat om wie de eenvoudige, directe, pseudo-‘kinderlijke’ instelling heeft ten opzichte van het leven en van medemensen.

Het gaat dus over wie door het leven vernederd is – wie niet ? – en daarin iets ontdekt, misschien in de orde van een gezonde nederigheid. Dit staat vooraan in het programma van Jezus: het ervarings-vertrekpunt om Jezus’ innerlijke radicaliteit gezond te kunnen beleven: Gij hebt gehoord: Ge zult niet doden… Maar ik zeg u: ieder die zijn broeder een kwaad hart toedraagt, zal uitgeleverd worden aan het gerecht…

Ergens las ik als vertaling voor ‘Zalig’, ‘Gelukkig’: 'U bent op de juiste plaats als…' Je bent op de juiste plaats als de complexiteit van het leven je lijkt uit te sluiten, want dan begin je het koninkrijk van God, Gods realiteit hier op aarde reeds te zien. Hoezo? Hun behoort het rijk der hemelen; zij zullen getroost worden; zij zullen het land bezitten; zij zullen verzadigd worden; zij zullen barmhartigheid ondervinden; zij zullen God zien; zij zullen kinderen van God genoemd worden; hun behoort het rijk der hemelen. Verheugt u en juicht want groot is uw loon in de hemel. Zij zullen, zullen…

We worden verwezen naar een toekomstperspectief. Dat is niet erg ‘in’. Alles moet hier-en-nu kunnen. Wat is de relevantie van de hemelgedachte voor hier-en-nu? Vergeef me de kinderlijke gedachte, maar ik moest denken aan dat meetkundig probleempje waarbij men vraagt negen bolletjes (drie op drie in een vierkant) te verbinden met vier rechte lijnen. Als je binnen het vierkant blijft, lukt het nooit. De truc bestaat erin de lijnen buiten het vierkant door te trekken zodat je inderdaad tot verbinding komt van alle bolletjes met slechts vier lijnen. Om de bolletjes van ons aardse leven te verbinden -- religie -- moeten we eraan denken de lijn soms door te trekken tot buiten het aardse vierkant. Verheft uw hart. Verruimt uw hart. Verruimt uw liefde.

A Dieu 2010

2011-01-02T13:13:00.000-08:00

Van het laatste trimester van 2010 heb ik een donkere indruk,vooral door de spanningen in mijn ziekenhuis omtrent de toekomstige locatie van de palliatieve eenheid. Misschien zag u het in het Belang van Limburg van zaterdag 22 november: grote kop: Terminale patiënten in wooncontainers.Dat ging over onze dienst.Niet fijn voor het ziekenhuis, maar nog minder fijn voor patiënten en families indien dit ook realiteit zou worden. Hopelijk komen we in 2011 tot een betere oplossing.

Die zwarte periode zou me bijna doen vergeten dat er ook andere dingen gebeurd zijn in 2010. Vooreerst is er de quasi dagelijkse ervaring van 'troost' in de begeleiding van patiënten en families en de vele momenten van fijne samenwerking in het supportteam en het team van de palliatieve eenheid waar de laatste jaren een aantal nieuwe verpleegkundigen zijn gestart. Onze corebusiness redt ons.

Maar er is meer. Zo maakte ik via lezingen waarvoor ik uitgenodigd werd, kennis met twee landen die ik niet of nauwelijks kende: Libanon en Québec. Libanon: kruispunt van enorm veel culturen in het verleden, nu van een langdurig conflict tussen moslims en christenen waarin de laatsten vooral sinds de burgeroorlog een geplaagde minderheid is geworden. Québec: land met een gigantische natuur, en toch erg gelijkend op ons kleine landje met zijn katholieke verleden, sterke secularisatie en bioethische discussies. Telkens had ik het gevoel vanuit onze collectieve ervaring hier van palliatieve zorg en omgaan met ethische problemen bij het levenseinde te kunnen bijdragen daar. We hebben een verspreiding van de palliatieve zorgstructuren die maar zeer weinig landen in de wereld hebben en hoewel wij soms scheef bekeken worden als een van de weinige landen met een euthanasiewet denk ik dat in het onderscheiden van de ethische problemen en de zorgvuldigheid om ermee om te gaan wij een bijdrage te leveren hebben aan de reflectie in veel andere landen.

Daarnaast waren er natuurlijk de vele lezingen in Vlaanderen, Nederland, Parijs. Mijn recentste boek Liefde voor het werk van tijden in management oogst veel herkenning, niet alleen in ziekenhuizen en woon- en zorgcentra, maar zeker ook in de onderwijswereld. Mijn analyse helpt mensen, zeggen ze toch, zich te situeren. Enerzijds voel ik me door de kritische toon van het discours wel eens een 'zaag' - bovendien stel ik een probleem waarvoor ik niet zomaar een oplossing heb - maar anderzijds moedigen positieve reacties en verkoopcijfers (derde druk op een jaar) mij aan om door te gaan met dit bewustmakingswerk.

Van bewustmaking gesproken: natuurlijk was het voor mij ook het jaar van het seksueel misbruikschandaal. Ongetwijfeld is in het eerste instantie de collectieve bewustwording van de impact van het misbruik door priesters en religieuzen op de slachtoffers het belangrijkste aspect. Het is helemaal niet evident om een probleem echt te zien, maar het is het fundamentele vertrekpunt om tot een levengevende dynamiek te komen - iets wat ik vooral uit de Geestelijke Oefeningen geleerd heb overigens. In tweede instantie echter vind ik persoonlijk dat de kerk zich bewust moet worden van de vele andere doofpotten die alle met seksualiteit en gender te maken hebben: de vrije celibaatskeuze, de vrouwelijke priester, het principeel toelaten van contraceptie en van kunstmatige fertiliteitstechnieken zijn in feite evenveel taboes in de katholieke kerk, ik bedoel dat er op hoog niveau geen open gesprek over gebeurt, terwijl aan de basis zeer veel mensen hier open voor staan en vragende partij zijn. De gemeenschappelijkheid van deze problemen met dat van het seksueel misbruik ligt niet alleen in het thema van de seksualiteit zelf maar ook in dat van de macht. Seksueel misbruik heeft te maken met machtsverhoudingen, bijvoorbeeld tussen religieus/priester en kind, maar ook het weigeren van het priesterschap aan de vrouw heeft met macht te maken: op die manier blijft de controle over de kerk bij celibataire, oudere mannen. Dat gebrek aan openheid en innerlijke vrijheid vind ik ongezond en onevangelisch.

De pauselijke keuze van de nieuwe aartsbisschop, tegen de voorkeur van de bisschoppenconferentie in, maakt duidelijk wat in Rome nog duidelijker is: er is een poging tot een restauratie aan de gang. Symptomen van een fin de régime? Gaat de Kerk van Jezus die de onzuiveren opzocht en zelf onzuiver werd, zichzelf isoleren tot een kerk van zuiveren/'katharoi'? In het donker straalt het vlammetje meest. Zo straalt de nieuwe bisschop van Brugge, ja juist Brugge, een open geest uit. Het zal zijn zoals in het ziekenhuis: vergeet niet te kijken naar de core-business, bijvoorbeeld de geestelijke begeleiding, en put daar bemoediging uit, ook voor de structurele strijd.

Kruipen we uit het dal in 2011 ?

Een witte kerst

2010-12-24T15:48:00.000-08:00

CAUSERIE MARC DESMET VOOR BRAAMBOS BIJ KERSTDAG 2010

Sneeuw. Het duurt misschien maar even. En toch. Je wordt ’s morgens wakker, en je weet dat er iets ongewoons in de lucht hangt. Je weet nog niet direct wat het is, of toch, ergens zit het wel in je geheugen, maar het gebeurt niet zo vaak. En dan dringt het tot je door, je herinnert het je: het heeft gesneeuwd. Het lawaai van de wereld is even gedempt. Er heerst een soort ongewone rust, vrede, tussen de vele bedrijven en de bedrijvigheid en het gedreven zijn van het leven. Je herinnert je dat dit ook in de wereld is. Je ziet de wereld even anders, sneeuwwit. Een openbaring. Een feest.

Het kerstfeest luidt dit jaar de kerstvakantie in. Die zal lopen tot het feest van Driekoningen. Daardoor valt de liturgische kersttijd samen met de kerstvakantie. Die kersttijd loopt met andere woorden van het feest van de baring van Jezus tot aan het feest van de open-baring zoals het feest van de Driekoningen ook nog heet: Jezus openbaart zich als goed nieuws voor alle mensen van goede wil, en niet alleen voor gelovigen. Op dat feest van de Openbaring, Driekoningen, zou ik willen focussen, en de weersomstandigheden inspireren mij om dat te doen aan de hand van een strofe uit een kerstlied van Anton van Duinkerken:

Nu zal het gauw gaan sneeuwen,
Dan worden de wegen wit.
Dan rijden de drie kamelen,
Waarop elk een koning zit
Door een woestijn van eeuwen
Vol boosheid en gevit.

Eeuwen vol boosheid en gevit. Ja, de wereld is zwart van ellende en er loopt een zwarte draad door het leven. Zo ook door de Blijde Boodschap heen. Dat is van meetaf aan duidelijk, ook in de naïeve kindsheidsevangelies. Er is de geslachtslijst van Jezus waarmee Matteüs zijn evangelie begint: van Abraham tot David (koning, maar ook zondaar), van David tot de ballingschap (ellende!), van de ballingschap tot de Messias (die vermoord zal worden). En in die geslachtslijst verder veel figuren die echt geen doetjes waren. En aan het wat duistere eind van de lijst Jozef, adoptievader ondanks zichzelf, die bijna Maria in stilte had laten stikken. Straks de vlucht naar Egypte, want Herodes is uit op kindermoord. Ellende en moord alom.

En toch dit levende kind dat ‘krijt’: In Jezus is God voor altijd met ons en alle anderen. Als sneeuw die het lelijke van de wereld even zacht bedekt. Als een maagdelijke ongeschondenheid die – hoe is het mogelijk - toch bestaat ondanks de vele verkrachtingen, misbruiken en pijn. Als witte sneeuw die even bedekt maar die onschuldig bloed ook feller rood kleurt..

Sneeuw. Het heeft iets magisch, iets vertragends en rustgevends zoals de bewegingen van de kamelen die door de woestijn trekken. De kamelen van de magiërs uit het Oosten. Mooie figuren, die magiërs. Mooie, kleurrijke kleren, zo stellen we ze ons voor. Ook figuurlijk mooi. Ze komen uit het oosten. Daar ligt de toekomst, naar het schijnt. Economisch, maar misschien ook geestelijk, ik denk aan het succes van Mindfulness. Die magiërs, wijzen of koningen, zijn heidenen, lieve heidenen, Gods heidenen. Het blijven wel magiërs: mensen van de wereld van de magie – het etherische, de new age; niet de echte, zuivere, orthodoxe religie. Niet katholiek.

Niettemin willen die wijzen ‘de koning van de joden eer bewijzen’. ‘Ze hebben zijn ster zien opkomen’. Dat geeft vaag de richting aan. Ze gaan aandachtig op stap ‘met iets in hun hoofd dat stroomt en licht geeft’, zoals een lied zingt. Door de woestijn. De wijzen gaan ook te rade bij de wetenschap, bij de theologie en de geschiedenis, bij de kenners van de geloofstraditie die hun vermoeden wetenschappelijk bevestigen: er bestaan woorden voor het vermoeden van de magiërs; wat zij zoeken, staat op tekst, is reeds verwoord. Een beetje zoals mindfulness ontmoeting is tussen oosterse boeddhistische wijsheid en westerse wetenschap. De wijzen bewegen zich daarbij vol goede wil en onschuld voort in een milieu van politiek, intriges, van schijnbare belangeloosheid en interesse – getekend: Herodes. En toch is het ook via die perverse wereld dat ze naar Betlehem, plaats van nieuw, echt leven, worden verwezen.

En dan pas duikt de ster terug op die ze hebben zien opkomen. Tot waar ze stilstaat. Dat terugvinden van die ster, van die beginintuïtie – zo’n lange zoektocht geleden – : dat vervult hen met vreugde, en dat is het kenmerk dat zij echt en nieuw Leven gevonden hebben. Welk leven? Iets heel eenvoudigs, als een moeder en een kind.
Ze voelen intuïtief aan – als in een droom - dat dit zo mooi is dat ze deze parel niet voor de zwijnen mogen gooien. Dus niet terug naar Herodes. De drie wijzen gaan dus langs een andere weg terug naar huis. Er wordt niet gezegd dat ze joods-christen worden. Maar ze hebben gevonden wie het mensenkind is. En dat verbindt hen, die uit een andere traditie en religie stammen, met het Mensenkind. Er is een verbond over die grenzen heen. En in bedekte termen – zoals sneeuw de aarde bedekt - worden zij vreugdezaaiers en verkondigers.

Door een woestijn van eeuwen
Vol boosheid en gevit
Rijden de drie kamelen
Waarop elk een koning zit,
Nu zal het gauw gaan sneeuwen
En dan wordt de wereld wit
Uit: Kerstlied, Anton van Duinkerken (laatste strofe)

Halloween, Allerheiligen, Allerzielen: de kinderen 'Vanderdood'

2010-11-01T09:00:00.000-07:00

ALLERHEILIGEN 2010

1 en 2 november: Allerheiligen en Allerzielen vormen als het ware een kerkelijke tweeëiige tweeling; de laatste jaren heeft hun niet kerkelijk broertje Halloween uit Noord-Amerika de Plas overgestoken. Halloween wordt er op 31 oktober gevierd en is daar nadrukkelijk in het straatbeeld aanwezig onder vorm van vele pompoenen, schedels, grappige en macabere figuren en spoken, aan de ingang van de huizen en in de tuinen, ons ondertussen ook wat bekend.

Halloween, Allerheiligen, Allerzielen: het is een soort drievuldige benadering van de dood, midden in het seizoen van het afsterven, de herfst. Drie manieren om met de dood om te gaan, om ermee te kunnen leven. Drie kinderen van het gezin ‘Vanderdood’ die elk hun eigenheid hebben, die elk hun eigen weg gaan, de een niet kerkelijk de andere twee wel.

Halloween gaat er lachend mee om. Laten we er een grap van maken, iets karnavalesks, de dood bezweren met ironie, ja bijna cynisme. ‘Dood. Levend begraven op 31 oktober’ lees je dan op een vuilniszak langs de weg in Noord-Amerika. 31 oktober is op sommige plaatsen de ‘bad night’ waarin kinderen voor een keer de toelating krijgen om mensen die het hen moeilijk gemaakt hebben in de maling te nemen: bordjes verplaatsen en hun huis te koop zetten bijvoorbeeld. Een beetje chaos maken, want is dood niet een vorm van chaos, iets wat de goede orde van zaken en de agenda’s stevig verstoort? Of laat ons een feestje bouwen, een party waarop we ons als freaks verkleden. Een grap, een party, een snuifje cynisme; vertier: we amuseren ons als het ware dood. Het is een manier van omgaan met de dood die past bij deze tijd, en waarop de kerkelijke tweeling Allerheiligen en Allerzielen misschien wel eens heimelijk wat jaloers zijn, want die zijn zo ernstig, maar toch ook weer niet gelijk.

De naam van Halloween’s broer ‘Allerheiligen’ verwijst naar het geheel van de heiligen. Dat zijn er nogal wat, zeker sinds de vorige paus, en heel zeker als je die aanvult met al de niet officiële, maar effectief heilige mannen en vrouwen. Een officiële heilige is iemand die overal in de wereld, en niet enkel op een bepaalde plaats, vereerd mag worden, en uiteraard pas na zijn dood. Iemand wordt ook pas heilig verklaard als een onverklaarbare heling, een miraculeuze genezing aan hem of haar toegeschreven kan worden. Akkoord, bij heiligverklaringen kunnen soms serieuze vraagtekens gesteld worden: waarom het zowat honderd jaar heeft geduurd voordat Damiaan heilig verklaard werd, terwijl andere minder evangelisch ogende personen op een minimum van tijd heilig verklaard worden, ja, dat heeft blijkbaar niet alleen met de heiligheidscoëfficiënt van de persoon te maken maar ook met kerkpolitiek en geld, en mag met enige Halloween-ironie bekeken worden; maar in elk geval is de verering omwille van de evangelische en van-god-sprekende kwaliteit van een leven, en omwille van zijn helende-genezende invloed zelfs over de grens van de dood heen, een heel andere manier om met de dood om te gaan dan de ironie van Halloween. Die verering van een heilige en de poging om te leven naar zijn of haar concreet model geven ons een manier om onze vrees voor de dood enigszins te overstijgen. De verbinding met iemand in het hiernamaals werpt een ander licht op de duistere dood van het hiernumaals.

En dan is er zus Allerzielen: na de ironie van Halloween en de verering van Allerheiligen, is er de herdenking van Allerzielen. Na de pompoen aan de huisdeur, en na de afbeelding van de heiligen in kapel of kerk, is er de chrysant op het kerkhof. Zeg het met bloemen als je niet meer kunt praten met elkaar. Na het pompoeneuse vertier van Halloween thuis en op party, na de wat pompeuse loftrompet van Allerheiligen in de kerk, is er de bescheiden ingetogenheid van Allerzielen op de laatste rustplaats. Eigenlijk de meest vertrouwde/bekende, de BV onder de drie kinderen ‘Vanderdood’. De herinnering koesteren, niet willen vergeten, is nog een wijze van omgaan met sterven en dood. ‘We zullen je nooit vergeten’, wordt geschreven bij zoveel uitvaarten. Maar geheugenverlies loert niettemin om het hoekje. Een laatste rustplaats voor de overledene helpt om hem of haar een plaats te kunnen geven in ons geheugenpaleis.

Erkennen, niet vergeten dat iemand gestorven is, dat hij of zij een van ons was, gewoon daar willen bij stilstaan, en dat met velen, ja met z’n allen, kan aller-zieligst lijken, maar het kan ook bemoedigend werken, juist doordat we het met velen doen. Morgen hierover meer.

ALLERZIELEN 2010

Allerzielen: een groot bemoedigingsmoment?

Op de palliatieve dienst waar ik werk organiseren wij vijf keer per jaar een bemoedigingsmoment. Dan worden families van bij ons overleden patiënten uitgenodigd om samen met een aantal mensen van ons team hun dierbaren te gedenken. Het gaat telkens om een 25-tal overledenen van de voorbije maanden. Er komen tot honderd personen naartoe. Wat doen we? Heel eenvoudige dingen. Over elke overledene wordt door iemand van het team een korte, bemoedigende tekst geschreven over hoe we de persoon in de tijd dat hij of zij bij ons was hebben ervaren. Telkens wordt bij het lezen van de tekst ook een kaarsje aangestoken, en volgt een korte stilte. Er wordt muziek gedraaid of gespeeld; iemand vertelt een zelf geschreven echt of fictief verhaal ; er wordt aan elke familie een roos uitgedeeld met daaraan gehecht de tekst over de overledene; de dokter mag, naar goede gewoonte, het laatste woordje voeren. En nadien is er koffie en taart, en ontmoeting. We doen het al meer dan tien jaar. Het valt ons op hoe bemoedigend dit eenvoudig ritueel werkt. Ik vraag me altijd af: wie bemoedigt hier wie? Zijn wij, de zorgverleners, degenen die de familieleden bemoedigen of is het omgekeerd? Of is het de overledene die ons op een heel andere wijze vanuit zijn of haar verte bemoedigt? Het is merkwaardig dat je door iets samen te delen, ook al is dat een triestig gegeven, toch bemoediging kunt ondervinden. ‘Ik wist niet dat we met zovelen waren die in die periode iemand verloren hebben’, horen we dan vaak zeggen.

Samen de overledenen herdenken, dat is toch ook Allerzielen. Dan bedenk ik, vanuit het bemoedigingsmoment van onze kleine dienst, hoe Allerzielen - op het eerste zicht toch een ‘aller-zieligst’ gebeuren - ook bekeken kan worden als een groot bemoedigingsmoment van de bredere gemeenschap.

Toch is daar de steenharde, zeg maar grafsteen-harde, koude realiteit van het overlijden, van de definitieve lichamelijke afwezigheid van onze geliefde. Het lichaam werd toevertrouwd aan de vier klassieke elementen: grond, vuur, water, lucht. Het lichaam verdwijnt in de grond, begraven in een kist, of uitgestrooid als as in een weide of een urne. Het lichaam wordt overgeleverd aan het water in de grafkelder of als as aan de zee. Of het gaat op als rook van een crematorium, verpulverd door hitte. De elementen daarentegen waar de mens van deze tijd zich in beweegt en zich in zijn element voelt, zijn helemaal anders dan de klassieke elementen, het zijn de zogezegde media, met name: de beelden en geluiden van televisie en radio in schier eindeloze variaties, de vele blaadjes en kranten, en natuurlijk het onuitputtelijke Internet via computer en andere iphones. Al deze middelen maken dat we van onze overledenen nu ontzettend veel beelden, ja geluiden, opnames, Internetreferenties en andere achtergelaten boodschappen kunnen bewaren, en niet alleen die ene foto op een grafsteen, en dat ze daarin op een bepaalde wijze onsterfelijk worden. Objectieve onsterfelijkheid noemt men dat wel eens, en die is blijkbaar erg vergroot.

De mens van de radio en TV wereld, van de blaadjes en van Internet wordt teruggeschonken aan grond, water, vuur, lucht. Er blijven weliswaar objectieve sporen onder vorm van beelden en geluiden, maar hoe zit het met de subjectieve onsterfelijkheid, met verder leven over de dood heen, en met onze vereniging met hen over de dood heen als het lichaam verdwijnt? En dan beginnen we tastend te spreken van ‘de ziel’. Hoe zit het met onze ziel? Met ons aller ziel? Met wie we eigenlijk zijn, met – nog een ander woord - onze essentie?

Om de ziel, de essentie op het spoor te komen helpen foto’s en geluiden niet altijd, integendeel. Als je op reis bent (zoals ik in Québec), en je neemt veel foto’s omdat je wil vasthouden wat je allemaal ziet aan moois en merkwaardigs, dan kan je wel eens de ervaring opdoen dat terwijl je al die foto’s neemt en de beelden nadien bekijkt, je ergens de smaak van het mooie zelf voor een stuk mist. Tijdens onze reis op aarde kunnen tegenwoordig veel beelden en geluiden opgenomen worden, en we zijn nadien wel blij dat we ze hebben, maar ze helpen niet altijd om de essentie van de geliefde, van het leven te proeven. De essentie van een mens is immers intiem en ondoorgrondelijk, ze is als een parfum van een bloem – aanwezig maar ongrijpbaar en vluchtig – ze is als benzine (‘essence’ in het Frans) wat ‘brandstof’ betekent en ook een goed oplosmiddel van vieze plekken. Wanneer we dus de essentie raken, raken we iets ondoorgrondelijks, ruiken we als het ware een parfum, ontvangen we energie en lijken vele van onze problemen zich op te lossen. Misschien dat we soms juist in de afwezigheid iemands essentie, zijn of haar diepere betekenis duidelijker, meer voelbaar, aanwezig weten. Iets vibreert, zij het dan nog onder de modus van het gemis. En misschien helpt Allerzielen daarbij.

Aller-zielen, samen herdenken van de overledenen. We doen het samen, dat is het punt; dat is het verschil met het misschien vaak of dagelijks denken aan een of andere dierbare overledene. We denken aan hen, we willen ons verbonden weten over die onvoorstelbare grens van leven en dood heen… Iets vibreert in elk van ons. We vibreren samen. Sommigen zullen het bidden voor/tot de overledenen noemen.
Aller-zielen is met velen zonder veel woorden, en eerder door de wat ingehouden gang naar de laatste rustplaats, uitdrukken en erkennen: de dood hoort bij het leven, we zeggen ‘ja’ tegen het geheel van het leven, dat wil zeggen: leven én sterven, en we putten daar vreemd genoeg bemoediging uit. Daar moet je een mens voor zijn, dat doen dieren niet. Sterven hoort tot ons leven, of dat nu heilig was of niet, en zo behoren wij elkaar toe.

Allerzielen, het is de hoogmis van het gemis, indien u wilt, en door het samen te doen scheppen we een breed bemoedigingsmoment, een ritueel waarlangs de essentie, de ziel van de overleden geliefde de onze kan raken. Die ervaring is u in elk geval toegewenst.

Naar Québec

2010-10-03T18:08:00.000-07:00

Ik vertrek binnen enkele uren naar Québec. Eerst volg ik het congres over palliatieve zorgen in Montréal (5-8 oktober), nadien doe ik een korte retraite (9-12 oktober), dan volgt een trip van vijf dagen met een gehuurde auto langs de Saint-Laurent (slapen in 'gîtes'). De laatste week breng ik door in de stad Québec, met op het einde vier conferenties, één aan de Université Laval en drie op een congres voor geestelijke zorgverleners, en ook een radio-intervieuw van een uur, allemaal over euthanasie. De Benelux is een unicum op het vlak van euthanasie in de wereld, tot nu toe. Alleen hier bestaat een echte euthanasiewet en daardoor vormt ons land een soort ethisch laboratorium, en mag ik verslag uitbrengen over de resultaten van onze 'ethische experimenten'. Benieuwd.

Flink gevuld maar met tussenin toch negen dagen van stilvallen.

Tot over enkele weken, allicht met een impressie uit het land van de Indian Summer.

Over gezonde radicaliteit

2010-09-05T08:21:00.000-07:00

Op 5 september gaf ik in de Universitaire Parochie de volgende homilie.

Lezingen:
Wijsheid 9,13-18
Lucas 14,25-33

Jezus dwingt tot reflectie over ons engagement om te komen tot gezonde radicaliteit.

1.Jezus raakt ons op een gevoelig punt: gehechtheid aan mensen en ons eigen leven

‘In die tijd trokken talloze mensen met Jezus mee; Hij keerde zich om en zei.’

‘Hij keerde zich om’: als een stop, een onderbreking, een stilstand, een moment van ‘Wacht eens even’. Jezus lijkt als het ware geïrriteerd, ongemakkelijk, geambeteerd, door de massa’s die Hem volgen. En Jezus schudt de fans – daarom nog geen volgelingen – door elkaar en schudt ze daarmee ook wat van zich af. Hij geeft te denken. Denk eens na voor ge verder in mijn zog optrekt, u vastzuigt aan mij. Kom tot jezelf, en volg mij in grotere vrijheid.

‘Als iemand zijn vader en moeder, zijn vrouw en kinderen, zijn broers en zusters, ja zelfs zijn eigen leven niet haat/verfoeit, kan hij mijn leerling niet zijn’

Toch straf: Als iemand degenen met wie hij zich verbonden weet, die hij liefheeft, die hem dierbaar zijn, of op een of andere manier een invloedrijke rol spelen in ons leven, als iemand die niet ‘haat’/verfoeit, kan hij mijn leerling niet zijn. Hoezo? Wat dan met ‘vader, moeder zult gij eren!?’ Wat dan te denken van het verhaal van de verloren zoon die terugkeert naar zijn vader, verhaal dat hier onmiddellijk op volgt? (Lc 15) Verwarrend toch.

‘Haten…’? Dit betekent niet: het zit goed als ik haatgevoelens koester tegenover deze mensen in mijn leven. Haatgevoelens kunnen mij zo benemen dat ik helemaal niet vrij ben. Eerder lezen we daar de semitische gewoonte in om in contrasten te spreken. Een beetje zoals wij overdrijven als we zeggen ‘Hij kent er niets van’ of: ‘hij kent er alles van’.

Ik denk dat we ‘haten’ zouden kunnen hertalen als: relativeren, niet verabsoluteren; radicaal relativeren d.w.z. niet op de eerste plaats stellen, er niet de absolute voorkeur aan geven, de ruimte van je hart niet volledig laten benemen door een ander mens of je eigen persoon. Of nog: anders vasthouden, niet om afstandelijk te worden maar om mezelf te worden en God God te laten zijn in mijn leven d.w.z. kans te geven aan zijn liefde en wijsheid.

2. Jezus doet ook beroep op ons gezond verstand

Jezus roept mensen op om na te denken over hun navolgen, over hun engagement. Positief gezegd: Hij stimuleert ze om bewust te kiezen en zo mensen te worden die in meer vrijheid Zijn weg gaan.

Hij probeert ze tot die reflectie te brengen door ze eerst op hun gevoelens aan te spreken, te shockeren: stop! Wie zijn dierbaren en zijn eigen leven (carrière, gezondheid,…) niet ‘haat’, niet relativeert, kan mij niet volgen. Hij spreekt ze aan op hun gevoelens van gehechtheid. Hoe vast zit ik aan mensen en dingen?

Vervolgens spreekt Hij ze aan op hun nuchter, gezond verstand: iemand die mij zomaar navolgt zonder zijn dierbaren en zijn eigen leven te kunnen relativeren, die is als de man die een toren wou bouwen maar niet nadacht over de begroting zodat hij enkel de fundering kon leggen en niets afwerken, en zo maakte hij zich onsterfelijk belachelijk; of nog erger, hij is als de koning die met een te klein leger onbezonnen een veel sterker leger tegemoet ging en dood en vernieling op zijn weg vond. Dat is niet menselijk, dat is niet de bedoeling.

Kijk naar je gevoelens, je bindingen, naar dat emotionele gegeven, en denk daar eens over na. Jezus zet ons op een forse manier aan om te zien of ik Hem op deze manier wel kan verder volgen. Hij ontnuchtert ons, om tot nuchterheid en meer vrijheid te komen.

Hij besluit met een soort samenvattende herhaling van zijn eerste gedachte: ‘Niemand van u kan mijn leerling zijn als hij zich niet losmaakt van al wat hij bezit’ (tot en met zijn eigen leven)

Het klinkt opnieuw straf maar radicaliteit staat blijkbaar toch niet in tegenspraak met nuchter nadenken/afwegen, met een bepaalde luciditeit: ben ik wel in staat om bepaalde relaties te relativeren? Evangelische radicaliteit heeft niet veel vandoen met een heroïsche wilskrachttoer, maar eerder met een vaststellen van wat mij gegeven wordt: spiritualiteit heeft alles van doen met eenvoudig helder kunnen zien: dit is gegeven. (Spirituele gegevens. Gegeven door wie? De gelovige zal soms zeggen: niet door een mens, wel in een mens door iets/iemand die hem overstijgt.)

En dat is niet zo vanzelfsprekend als het lijkt. Om dat te zien moeten we regelmatig in onszelf terugtrekken, moet ik naar mijn wortels gaan en dan kan ik komen tot een radicaliteit die menselijk is. Radicaliteit die louter uit onze wilskracht voortkomt, en niet omdat het gegeven wordt, is onmenselijk, denk ik, en niet de bedoeling. Wat doet mij dat zeggen? Jezus’ gedrag zelf vooreerst: Elders in Lucas lezen we, waar hij het weer heeft over grote drommen: ‘Grote drommen mensen stroomden samen om Hem te horen en hun ziekten te laten genezen. Maar Hij trok zich telkens terug in de eenzaamheid om te bidden.’

3. God zelf weekt ons los van onze gehechtheden.

Wat daar gebeurt, in de eenzaamheid, merk ik in de Geestelijke Oefeningen. Deze zomer heb ik zoals elk jaar een week Geestelijke Oefeningen begeleid. Daar zie je een beetje wat het betekent om naar de wortels te gaan en dan te zien hoe de wijsheid van God werkt, waarover de eerste lezing het had.

‘De gedachten der stervelingen zijn onzeker, en twijfelachtig onze berekeningen.’
‘Wie zou uw wil kunnen kennen, als Gij hem het inzicht niet geeft, en uw heilige Geest niet van boven zendt? Zo alleen kunnen de mensen op aarde rechte wegen gaan, leren zij kennen wat U welgevallig is, worden zij door de wijsheid gered.’

Toch wel fascinerend, telkens weer, als mensen daar iets van proeven. In de praktijk is het God zelf die ons moet losweken van wat wij bezitten als we er helemaal aan vast zitten. Hij kan op de meest menselijke manier onze verhouding tot wat en wie dierbaar of belangrijk zijn in ons leven ordenen – en dat is telkens als het gebeurt een wonder – God of surprises - want vaak lijkt het onmogelijk dat we loskomen van onze gehechtheden.

(1) Op het einde van een retraite in Rochefort nam iemand zich voor een voettocht te maken naar het dorpje Humain. Hij is die dag nooit in het dorp ‘Humain’ geraakt: er zat een grote steengroeve, een kloof – in het Frans: une ‘carrière’ – tussen waar hij niet langs of over geraakte. In de daarop volgende nacht geraakte hij niet in slaap en ‘moest’ naar de nachtofficie. Daar kwam hij tot het inzicht dat hij moest loskomen van iemand omdat het onmenselijk werd. Hij geraakte niet in het dorp Humain. Ce n’était pas ‘Humain’.

(2) Iemand vraagt zich af of ze niet moet stoppen met het soort werk dat ze al vele jaren doet, wat zelfs goed betaald is, maar wat haar ding eigenlijk niet is; dat weet ze al jaren maar er gebeurt niets mee. Dan merkt ze in het gebed dat het goed is die vraag toe te laten (opluchting!) en vindt ze later de bevestiging/kracht van de te zetten stap in een spontane, niet te stuiten urenlange tranenstroom: lichamelijke uitdrukking dat er iets vloeit, dat er iets is geen stromen.

(3) Iemand blijft beheerst worden door de zware fout die ze jaren geleden begaan, en dit ondanks biechten, ondanks het herhaaldelijk zeggen aan God, en een ernstige spirituele weg. In de stilte komt ze na enkele dagen tot de ‘simpele’ ervaring – door met open handen te bidden, wat ze nooit had gedaan – dat Hij luisterde: ‘Ik sprak het uit en Hij luisterde. Zonder meer.’ Alleen maar dat. Enorme bevrijding. Eindelijk kon ze echt weer slapen. Stilte die ontzag inboezemt.

(4) Jaren geleden mediteerde ik zelf rond de keuze om al dan niet geneeskunde stop te zetten: ik merkte dat ik in de mist ging, telkens ik mijn geneeskunde innerlijk wou opgeven; ik kon alleen maar vaststellen dat ik er helemaal aan vast hing, en dat ik ze niet kon loslaten…. ‘Dieu s’en fout de ta médecine, c’est toi qu’il veut…’, zei mijn begeleider; ik liet de keuze los en ik werd tot mijn verbazing geleid naar inzichten die vooral bleken te maken hebben met de manier waarop ik functioneer, en dat was mij van heel groot nut nadien. ‘Mijn’ geneeskunde moest ik niet loslaten maar anders vasthouden.

Nog dit: we mogen de radicaliteit van het innerlijke gebeuren relativeren

De spirituele ervaring waarin mij iets duidelijk gemaakt wordt kan, zoals de taal die we Jezus horen spreken, erg fors, zeer sterk zijn, terwijl de uiteindelijke praktische, uitwendige bijsturing vaak slechts klein is. Ik word met de kracht van een luchtballon omhooggetrokken en het lijkt dan misschien alsof mijn hele leven anders wordt en ik alles moet achterlaten en grote beslissingen moet nemen, maar vaak kom ik nadien terug op de grond – maar ‘een klein beetje verder’ - en komt er een kleine correctie in mijn manier van doen waar anderen zelfs geen acht op slaan maar die voor mezelf erg belangrijk kan zijn. Een sterke ervaring moet ons als het ware wat loswrikken zodat we in grotere vrijheid verder kunnen. Jezus kan ons daartoe leiden.

Maria-Tenhemelopneming: echt iets typisch katholiek. Radio Causerie zondag 15 augustus na nieuws van 20 uur

2010-08-14T10:33:00.000-07:00

Eigen aan het katholicisme is dat het over vele middelen beschikt om het geloof te uiten en te voeden. Naast de grote Maria-verering zijn er duizenden lokale of wereldwijd erkende heiligen en zaligen, en de vele bedevaartsoorden aan hen toegewijd. Katholieke culturen vieren graag, en nemen er verlofdagen voor. Zo ook hebben de sacramenten traditioneel steeds een grote rol gespeeld: eucharistie, biecht, doopsel, vormsel, huwelijk of priesterwijding, en ziekenzalving markeren het katholiek lieven. Ik zou aan dat lijstje van typisch katholieke geloofsmiddelen nog haar sterke kerkstructuur willen toevoegen: een structuur in parochies en bisdommen met een ganse kerkelijke hiërarchie tot en met de paus, en dan heb ik nog niets gezegd over de indrukwekkende architectuur van vaak rijkelijk aangeklede katholieke kerken, basilieken, kapellen enzovoort die letterlijk ruimte willen scheppen voor wat meer is. Het zijn allemaal middelen die bedoeld zijn om het geloof in Jezus Christus’ Geest concreet gestalte te geven en mensen tot meer geloof, hoop en liefde te brengen. Vermiddeling is typisch aan het katholiek geloof, en een rijkdom.

Toch zie ik niet weinigen hun wenkbrauwen fronsen. Maria, de heiligen, de sacramenten, de kerkelijke hiërarchie, de barokke kerken: zijn al die typisch katholieke kenmerken voor veel moderne gelovigen niet evenveel stenen des aanstoots geworden? En waren ze vijf eeuwen geleden al niet aanleiding tot het protest dat uitgroeide tot het protestantisme dat al deze zaken ofwel afschafte of sterk versoberde? Inderdaad: Maria kan een soort godin worden of een religieuze tranquilizer om mensen zoet te houden; de nis waarin ze gestoken wordt kan een soort ‘gevangen-nis’ of aseptische stolp worden; heiligen kunnen leiden tot puur bijgeloof, om te zwijgen van de commercie en de aflaten; sacramenten kunnen leeg en formeel worden; de kerkelijke hiërarchie kan vooral machts- en controle-instituut worden. Helaas zijn al die dingen ook gebeurd. Dus: weggooien maar ?

Het is zoals met cadeautjes. Baalt u ook wel eens van de huidige cadeautjescultuur waardoor we in materialisme blijven steken en een geschenk niet meer de uitdrukking is van de relatie tussen de gever en de ontvanger? Kinderen en volwassenen staren zich blind op het cadeautje en vergeten dat het verwijst naar de gever en naar de reden voor het feest: ik vind jouw eerste communie, vormsel, jouw verjaardag of huwelijk echt belangrijk. Moeten we omwille van die jammerlijke cadeautjesscheefgroei ze dan maar afschaffen? Natuurlijk niet. Maria, de heiligen, de sacramenten, ja de kerkelijke structuur, het zijn als geschenken: we kunnen er blijven in steken, ze kunnen een doel op zich worden, het worden soms vergiftigde geschenken, zeker - en daaraan moet de kritiek van de protestantse medechristenen ons blijven herinneren - maar goed gedoseerd blijven ze interessante middelen, wegen naar God. Ontvangen we dan even het geschenk van Maria Tenhemelopneming.

In 1950 verklaarde Pius XII tot dogma dat Maria ‘met lichaam en ziel’ is opgenomen ten hemel, daar waar dit voor de andere stervelingen pas op het einde van de tijden komt. Het prefatiegebed van 15 augustus luidt: ‘Terecht hebt Gij haar het bederf van de dood niet laten zien omdat zij op wonderbare wijze de Moeder is geworden van uw Zoon, de gever van alle leven.’ Daar fronsen de wenkbrauwen alweer. Is dat niet overdreven? Hoe weet men dat toch allemaal? Was dit dogma geen statement tegen hen die vanuit bewondering voor de menselijke rede het geloof in het wonder bestrijden? In die discussie wil ik even niet blijven steken. De onwerelds klinkende Tenhemelopneming verwijst voor mij naar heel menselijke aspecten van onze relatie met God en het diepere in ons leven. Menschlich, allzu menschlich?

In Maria komt de affectieve weg naar het diepere aan bod. Vlamingen spreken van Onze Lieve Vrouw, affectiever dan het meer afstandelijke Notre Dame. Die affectie drukt iets uit van de intuïtie: er moet toch wel iets bijzonders zijn met het lichaam dat Onze, jawel Lieve Heer gedragen heeft. We kennen toch de aandacht voor de jeugd, de ouders, de afkomst van hedendaagse grote figuren: zo is men de roots van Barack Obama gaan opsporen, of lees je over de vader van de tweevoetige Spaanse steraanvaller David Villa die mijnwerker was en een betere toekomst wilde voor zijn zoon die hij dwong te ‘sjotten’ met zijn linkerbeen toen zijn goede rechterbeen in een gips zat. Dus ook aandacht voor de schoot die Jezus van Nazaret droeg.

Maria is ook een weg naar de vrouwelijke helft van het mensengeslacht, maar even goed naar de al te vaak ondergewaardeerde vrouwelijke helft van onze hersenen. De meer intuïtieve, creatieve, passieve, vrouwelijke helft komt in Maria in evenwicht met de rationele, ordenende, ingrijpende, mannelijke helft van ons brein. Daarom spreken we op dit feest eigenlijk niet van hemelvaart, wat meer mannelijk en actief klinkt, maar van een ‘tenhemelopneming’, een meer passief gebeuren.

In Maria ten slotte worden eenvoud en soberheid bij wijze van spreken ‘op-gehemeld’. Ik denk aan mijn ouders die getrouwd zijn op een 14° augustus. We vieren jaarlijks dat heuglijk feit op dit mariaal hoogfeest. Enkele jaren geleden deden we dat met een eucharistieviering in de ruime garage van ons ouderlijk huis, gelegen nog wel op een Onze-lieve-Vrouwmarkt. Een viering in onze garage: plaats van bescheidenheid, van meer fietsen dan auto’s, van rommel en een obscuur zoldertje, van een werkbank. Dat is dat alles terecht ophemelen.

Door nu en dan de kerk in een warme bain Marie te laten baden kunnen intuïtie, vrouwelijkheid, en gezonde eenvoud meer vloeien in onze wereld.

Geestelijke Oefeningen: fascinerend! En ook de muziek

2010-08-08T14:59:00.000-07:00

Ik ben al een week terug van een week begeleiding van Geestelijke Oefeningen, en dat lijkt alweer redelijk ver weg na vijf intense werkdagen in het ziekenhuis, enkele feestjes en de voorbereiding van powerpoints voor Québec. Toch houd ik de herinnering aan een fascinerende week Geestelijke Oefeningen. Dat is toch het woord dat ik wil gebruiken voor wat gebeurt tijdens die ondertussen bijna vijf eeuwen oude methode voor mensen die in het spoor van Jezus hun leven willen verdiepen en meer zicht willen krijgen op belangrijke keuzes.

Je biedt een kader: een twintigtal mensen die allen individueel de oefeningen doen en in principe enkel praten met hun begeleider; stilte dus, ook tijdens de maaltijden; alleen en toch samen, als mensen die dichter bij het centrum van hun wezen komen en daardoor ook dichter bij elkaar (net zoals twee punten op twee spaken van een wiel ook dichter bij elkaar komen als ze zich dichter naar de as toe bewegen, naar datgene 'waarrond het draait'; je biedt wat structuur in de dag: een korte ochtendwijding, een eucharistie 's middags, een avondwijding. En tussenin: drie of vier meditaties, zo lang als past voor deze individuele persoon, meestal met een bijbeltekst. En een keer per dag heb je een uur om met een begeleider te spreken over hoe je kan mediteren, en vooral over wat er dan gebeurt.

Als begeleider kan je alleen vaststellen: 'het werkt'. Je ziet mensen een stuk geheeld worden van diepe kwetsuren, je merkt hoe ze meer bij hun ware zelf komen, je hoort hoe ze meer zicht krijgen op de vragen die ze zich voordien stelden - ze gaan iets 'onderscheiden' in de wirwar van motivaties en obstakels - en hoe er tot je verbazing een antwoord komt op de verlangens die ze uiten in het gebed, zij het steeds op een andere, soms zo onverwachte manier dat je het niet dadelijk doorhebt. Je hoort dat alles, maar je ziet het ook aan de lichaamstaal, aan zich verdiepende stilte, aan meer eenvoud, aan in beweging komen, aan troostrijke tranen, aan een stralend gezicht.

Het geeft me het verlangen om over die ervaringen waarvan ik in de loop van de jaren mocht getuige zijn bij anderen, maar zeker ook bij mezelf,te schrijven. Tot nu toe heb ik vooral gepubliceerd ivm spiritualiteit in het dagelijks leven. Hier is iets wat gecentreerd is op de ervaring van een ‘retraite’: tijdelijk trek ik mij terug (re-trahere) uit de wereld om beter te zien hoe ik verder wil in deze wereld.
Misschien kan ik hier ook iets verwerken van mijn ervaring van 6 Loyola-staptochten in Spaans Baskenland en Navarra. Misschien. Si Dieu le veut. Wanneer het gunstige moment zich aandient.

Van gunstige momenten gesproken, gisterenavond mocht ik nog zo iets proeven. Een van de gunstige neveneffecten van die week Geestelijke Oefeningen is dat ik wat meer muziek heb gespeeld. Vooral heb ik het genoegen van het gitaarspel van teruggevonden. Gisterenagvond was ik op een afscheidsfeestje bij Urbain thuis, de verpleegkundige die sinds 1996 in het palliatief supportteam meewerkte. Ik had mijn gitaar bij omdat ik een liedje voor hem geschreven had op de melodie van 'Fifty ways to leave your lover' van Paul Simon. Had ik al gezongen in het ziekenhuis op een ander afscheidsmoment. Maar de hele avond had ik er echt geen zin in en kwam er geen goed moment. Ik ging, al moe, naar huis maar net toen ik wegging vroegen Urbains kinderen en schoonkinderen of ik dat liedje niet wilde zingen. Ik voelde: dit is het moment en er kwam terug energie in mij. De gitaar uit de Mégane, terug naar de tent in de tuin, en dan maar spelen: Fifty ways to leave... your team, Blackbird voor de kleine vijfjarige Merel die er met stralende oogjes bij zat, Summertime want dat is het nu toch, Stairway to heaven want op zo'n moment lijken we toch wat dichter bij de hemel te zijn, Sound of silence want het was zo mooi stil om me heen... Ik genoot van de nachtelijke stilte ondanks twintig mensen om me heen, van de gitaar-, mondtrompet- en nog wat andere klanken die je dan wel zelf verwekt en toch ook weer niet. En dat maakte die avond toch heel anders en veel voller voor mij, en ik denk ook voor de anderen, voor Urbain en heel zijn gezin, voor de andere teamleden en hun partners. Blij dat te mogen mee-maken.

'Wie zegt gij dat ik ben?'

2010-06-20T06:38:00.000-07:00

‘Wie zegt gij dat Ik ben?’ is de zin die naar voor springt in het evangelie van deze zondag (Lucas 9,18-24). Ik wil ernaar kijken vanuit de evangelie tekst van Lucas maar ook vanuit de tekst van ons levenboek.

‘Wie zegt gij dat ik ben?’ is een vraag naar identiteit. In een cultuur waarin er meer dan in vorige generaties oog is voor de eigenheid van een persoon – ‘wie ben ik?’ - is de vraag zelfs verrassend actueel. ‘Wie zegt gij dat ik ben?’ wijst op een zoeken naar een identiteit… vanuit een dialoog. Naar die dialoog wil ik kijken: de ander vertelt mij wie ik ben. Als ik zo naar de evangelietekst kijk, betekent dit dat het hier niet zomaar gaat om Jezus die de leerlingen ondervraagt en die wacht op het juiste antwoord dat hij eigenlijk al weet – zo zijn we nochtans geneigd het verhaal te lezen - maar misschien eerder als het zoeken naar een antwoord dat hijzelf nog moet ontdekken in dialoog met zijn leerlingen. Het is dan ook geen toeval voor mij dat iets verder in datzelfde negende hoofdstuk van Lucas een scharnierpunt komt, namelijk vers 9.51: ‘Toen de tijd naderde dat hij zou worden weggenomen, koos Hij (Jezus) vastberaden Jeruzalem als reisdoel.’ Alsof het Jezus in die dialoog duidelijk is geworden wie hij is en vervolgens wat hij te doen heeft. Het is dus, geloof ik, niet zomaar een retorische vraag waar het antwoord evident is maar een echte vraag waar naar het antwoord moet gezocht worden. De verschillende evangelies zijn immers een zoektocht naar de betekenis van Jezus van Nazaret, en daar worden wel gelijkaardige maar geen gelijke antwoorden gegeven. Er is openheid en diversiteit omtrent de identiteit, en dat is een rijkdom.

Het valt me op in de tekst dat de vraag van Jezus naar zijn identiteit lijkt voort te komen uit zijn gebed: ‘Toen Jezus eens alleen aan het bidden was en zijn leerlingen bij Hem kwamen stelde Hij hun de vraag: “Wie zeggen de mensen dat Ik ben?” Zijn vraag komt als het ware uit de innerlijke dialoog met zijn Abba. Dan volgt de dialoog met de leerlingen: wat zeggen de mensen? Wat zeggen de media – wie is hij? ‘De mensen’ bepalen voor een stuk wie wij zijn, wat wij kunnen betekenen voor anderen: zo bij de verkiezingen - de nieuwe vlaamse leeuw. De mensen bepalen immers voor een stuk dat iemand een bepaalde rol dient te vervullen. Bij Lucas klinkt het: Johannes de Doper, Elia, een van de oude profeten… In onze identiteit worden we bepaald door modellen uit het verleden. Ook de evangelisten doen dat. Matteus bijvoorbeeld stelt Jezus voor als de nieuwe Mozes. En in het onmiddellijk hieropvolgend evangeliestukje, dat ook een antwoord is op de vraag ‘Wie ben ik?’, zal Jezus in de gedaanteverandering op de berg niet toevallig Mozes en Elia ontmoeten. Jezus staat in een traditie, komt niet zomaar uit de hemel gevallen.
‘Maar gij, die al een tijdje met mij meeloopt, wie zegt gij dat ik ben?’ Petrus: ‘De Gezalfde van God’, de door God gemasseerde, de Christus, de Messias. Mooi. Juist. Maar wat betekent dat? In de technische uitleg lees ik: ‘De messias is de door God gevolmachtigde redder en bevrijder’. In mijn woorden: degene waarop God stemt, die zijn stem krijgt en is. Degene die werkelijk verlossende waarde heeft. In elk geval wordt hier verwezen naar iets wat nog moet komen – in tegenstelling met de modellen uit het verleden - , in het verhaal: die betekenis moet zich nog ontvouwen. (Voor de joden bijvoorbeeld is de messias nog altijd niet gekomen.) Leg die betekenis dus niet zomaar vast: zwijg er voorlopig maar over; ‘de mensen zouden je niet willen geloven’; alsof de ‘st’ in het woord Christus tot stilte aanmaant: Chrisssssstus! (Messssias) Van het moment dat Petrus het zogenaamde juiste antwoord geeft (zonder natuurlijk te weten wat hij zegt, zoals het vaker gebeurt dat anderen ons de waarheid over ons zelf vertellen zonder het zelf te beseffen) verbiedt Jezus om erover te spreken. Des te meer daar Jezus vanuit zijn innerlijke dialoog het diepe vermoeden heeft dat zijn verlossende waarde te maken zal hebben met lijden, onbegrip en zelfs dood.

Te zijn wie Hij werkelijk is heeft te maken met lijden, afkeuring, dood en verrijzen. Hoe zo? ‘De Mensenzoon moet veel lijden…’ en degene die deze verlosser wil volgen, die dus ook verlossende waarde wil hebben voor anderen door te worden wie hij werkelijk is, ‘moet Mij volgen door zichzelf te verloochenen en door elke dag opnieuw zijn kruis op te nemen’. Hier verschijnt een ‘moeten’ in de zoektocht naar identiteit en ik weet niet of u mij hier nog zult kunnen of willen volgen. Het lijkt alsof we hier het spoor van Jezus wel moeten bijster geraken. We kennen immers het vervolg van zijn verhaal. Het lijkt het verhaal van een held, enkel weggelegd voor uitzonderlijke mensen; bovendien een lot dat we absoluut zelf niet zouden willen delen. Maar hoe kunnen we hierin dan een blijde boodschap lezen? Want dat is nog altijd de bedoeling.

‘De Mensenzoon moet veel lijden…’: ik denk dat je zou kunnen lezen: De Mens – met grote M – moet veel lijden. Hoezo? Lijdt hij omdat hij opkomt voor een grote zaak, zijn leven letterlijk geeft, op spectaculaire wijze, zoals Jezus van Nazaret? In de meeste gevallen niet. Neen, de Mens die werkelijk wil zijn wie hij au fond is, zal daar ook onder lijden. De Mens ontdekt immers dat hij of zij de eigen identiteit niet zelf bepaalt, dat hij of zij vaak iets of iemand anders blijkt te zijn / te worden dan hij of zij zou willen, dat de keuzes die innerlijke vrede geven niet evident zijn voor hem- of haar zelf. Het is alsof in mij Iemand Anders zegt wie ik ben, niet zelden tegen mijn spontane neigingen in.

Iemand kan een ander liefhebben maar ten koste van zoveel dat je er liever van af zou willen zijn – maar dan zou je jezelf niet zijn en daardoor ook niet verlossend voor anderen; iemand kan ontdekken homoseksueel te zijn en misschien willen zijn ‘zoals de meeste anderen’ maar dan zou ie zichzelf niet zijn en niet verlossend; iemand kan zich geroepen weten om celibatair te leven, niet omdat een Kerk dat vraagt maar omdat het vanbinnen zo moet en hij of zij zichzelf niet zou zijn; iemand kan een edele taak op zich nemen, niet ‘om een goed werk te doen’, maar omdat hij of zij daarin thuiskomt ondanks de zwaarte.

Christus lijkt me te zeggen: elke mens ontdekt in zichzelf als het ware iemand die je zegt wie je bent; je kan dit aanvaarden of niet aanvaarden. ‘Christus volgen’ betekent dan voor mij vanuit vertrouwdheid met beelden en woorden over Christus aanvaarden wie je ten diepste bent. En daardoor word je zelf een verlosser maar dat betekent dat je elke dag ‘jezelf te verloochenen’ hebt ttz dat je hebt af te wijzen wat je misschien wel zoudt willen zijn maar wat je niet bent; dat betekent dat je elke dag ’je kruis op te nemen hebt’, ttz het kruis van de persoon die je blijkt ten diepste te zijn. Ik ben niet zeker dat u mij hierin kunt of wilt volgen. Wel volgt volgens het evangelie nog een laatste woord in de reeks ‘lijden-verstoting-dood’, hoe hermetisch en ondraaglijk licht dat woord ook moge wezen: hij zei immers dat Hij zou verrijzen. Wordt dus vervolgd.

Als je wil zien en horen hoe we communiceren in palliatieve zorg

2010-06-13T08:32:00.000-07:00

Op zondag 13 juni kan je, als je helemaal verzadigd bent van het verkiezingsnieuws, op Nederland 2 om 23.15 uur een 'LUX'-uitzending zien over mijn werk op de palliatieve dienst van het Jessa Ziekenhuis.

Het is de derde van vier uitzendingen waarin een brede, open benadering van euthanasie en andere beslissingen bij het levenseinde de rode draad vormt.De focus van 'onze' aflevering is op de communicatie met patiënt en familieleden. Een IKON-team filmde gedurende vier dagen: drie dagen werd beeld- en klankmateriaal verzameld omtrent zorg en beslissingen bij het levenseinde, op dag 4 kwam een lang interview met mij waarvan stukjes in 'voice off' te horen zijn. Langere stukken uit het interview zullen op Internet verschijnen en in 'Volzin', een magazine.

Het is dus geen uitzending over beslissingen. Je ziet en hoort hoe er samen gesproken wordt.

Bij het resultaat, dat ik voordien kon zien,had ik helemaal niet het gevoel dat er gemanipuleerd. De uitzending geeft goed weer hoe het eraan toe gaat, al blijft er natuurlijk nog veel buiten beeld.

De uizending wordt hernomen op zondag 20 juni om 11.30 uur. Ned 2.

Je kan de uitzending ook zien op www.luxmagazine.nl (derde aflevering).

Pinksteren: een dag vrij op maandag?

2010-05-21T16:05:00.000-07:00

RADIO-CAUSERIE PINKSTEREN 2010

‘Pinksteren? Dat betekent een dag vrij op maandag’, zei een kind. Heel juist, maar laat me drie ervaringen vertellen die nog iets toevoegen aan de betekenis van Pinksteren.
Ik maak al twintig jaar deel uit van een groepje mensen dat sinds een pelgrimstocht maandelijks samenkomt. Wij zijn figuurlijk tochtgenoten geworden. Op een dag ontvingen we een mail van een van ons dat ze niet meer zou komen. Helemaal verrast waren we niet want ze was op de laatste vergaderingen om allerlei weinig overtuigende redenen weggebleven. Gevoelens van kwaadheid, maar ook van echte bezorgdheid om haar kwamen naar boven. Iemand kon haar overtuigen om toch nog eens te komen. Toen kwam het eruit: ze voelde zich niet meer beluisterd, ja zelfs soms gedomineerd, met name door mij. Deze keer werd er echt gesproken en geluisterd en vonden we een nieuw elan.
Eigenlijk is dat in het klein ook wat in de bredere Kerkgemeenschap veel is gebeurd en nog gebeurt: mensen verdwijnen geruisloos want ze herkennen zich niet in de gehanteerde taal. Laat dat nu net de kern zijn van de Pinksterervaring in het Boek van de Handelingen waar de mensen zeggen: ‘Hoe kan het dat wij de apostelen allemaal in onze eigen moedertaal horen spreken van Gods grote daden?’ Zij horen dus een taal die hen in hun hart aanspreekt juist omdat ze hun eigenheid herkent, een taal die niet als dominerend wordt ervaren maar die andere talen respecteert. Pinkstertaal koestert niet het foute idee: alles zal goed gaan als ieder dezelfde taal, en dan natuurlijk de onze, spreekt.
Dat is precies wat dat andere Bijbelverhaal, dat van Babel, aan de kaak stelt: ‘Alle mensen spraken één taal en gebruikten dezelfde woorden’. Die gevaarlijke illusie van Babel, dat is bijvoorbeeld het risico van een economische en wetenschappelijke wereld die voornamelijk Engels spreekt, van managers die allemaal dezelfde credo’s en slagzinnen verkondigen. Babel is het risico van één universele digi-taal, van één Katholieke Kerk die overal Latijn spreekt en overal dezelfde canonteksten hanteert, van globalisering. Heeft zo’n uniforme taal dan geen voordelen? Ongetwijfeld, zelfs ongehoorde. Maar er schuilt ook het gevaar in van een onvatbare macht die mensen niet respecteert in hun eigenheid en hen in een bepaald keurslijf wringt. Dat is hoogmoed, vindt de God van de Bijbel en daarom zaait Hij verwarring in Babel: babelse spraakverwarring. Gods Pinkstergeest daarentegen betekent juist de ontdekking van het vermogen om tot een spreken te komen in diep respect voor de eigen taal van elk persoon.
Een tweede pinksterervaring. Op een dag vertelde een medewerker dat zijn kleindochter geboren was met een zware handicap. Een collega die dit slechte nieuws gehoord had zei nadien: ‘Ik was er zo door aangedaan. Ik kwam thuis en wist niet wat doen; ik was sprakeloos. Ik ging maar het gras afrijden. Toen ik daarmee bezig was, wist ik het plots: ik wilde bidden, maar ik wist niet (meer) tot wie.’
Pinksteren ervaren heeft te maken met passen in een geheel, letterlijk, in een lichaam of figuurlijk in een gemeenschap. Lijdenservaringen, zoals daarnet verwoord, roepen juist het tegendeel op: ‘Dit past niet, dit kunnen we geen plaats geven in het geheel, in de zin van ons leven’. Paulus heeft hier ook weet van en verwoordt het plastisch en biologisch: ‘Wij weten dat de hele natuur kreunt en barensweeën lijdt, altijd door, en ook wijzelf zuchten over ons eigen lot, zolang wij nog wachten op de verlossing van ons lichaam.’ Tegelijk heeft hij weet van de Geest die onze zwakheid te hulp komt ‘want wij weten niet eens hoe wij behoren te bidden, - net zoals bij de aangeslagen collega na het slechte nieuws – maar, vervolgt Paulus, de Geest zelf pleit voor ons met onuitsprekelijke verzuchtingen.’ Het authentiek willen en niet kunnen bidden, dat vind ik al een echt bidden. Het verbindt ons met de anderen die ook lijden onder alle dingen die niet passen in het geheel. Om zo toch één lichaam te vormen, zij het nog een steeds ook gehandicapt lichaam.
Een derde pinksterervaring hoor ik in workshops spiritualiteit bij nogal wat zorgverleners, professioneel of vrijwilliger, die vanuit een eigen rouwervaring gedreven worden tot zorg verlenen. Ze hebben zelf iemand verloren, hebben daar iets bijzonders meegemaakt, of waren juist niet in staat om te doen wat ze hadden willen doen, en vanuit dat tekort ontstaat een bewogenheid. In een religieuze taal zou ik het een ‘zending’ noemen, niet door een persoon of een raad van bestuur, maar van binnenuit.
Het is niet anders in het Pinksterverhaal bij Johannes waarin de verrezen Heer verschijnt aan de leerlingen. Die zijn zo gekwetst door hun machteloosheid en zelfs verraad bij de dood van Jezus, dat ze zich zoals zoveel gekwetste mensen in zichzelf gekeerd hebben. Ze hebben zich opgesloten. En toch komt Jezus binnen, met zijn vrede en zijn zending. Kan natuurlijk niet, maar toch gebeurt het steeds weer dat diep gekwetste mensen zich gezonden weten om anderen te helen. Johannes laat het Jezus zo zeggen: ‘Ontvangt de Heilige Geest. Als gij iemand zonden vergeeft, dan zijn ze vergeven.’ Terug met onze woorden: gij kunt, juist vanuit uw kwetsuur, anderen geestelijk genezen. Ook dat is Pinksteren.

Hemelvaart: geen lancering maar een afscheid

2010-05-13T11:22:00.000-07:00

RADIO-CAUSERIE VOOR ONZE-LIEVE-HEER HEMELVAART
13 mei 2010

Waar zou het kunnen over gaan bij een hemelvaart ? Toch niet over de lancering van Christus naar de ster ‘Vader’ zoals van Frank De Winne naar een ruimtestation! Neen, over Hemelvaart kunnen we meer leren uit rouwprocessen.
In elk rouwproces komt het moment waarop de overleden geliefde werkelijk verdwijnt. Dat is niet op het moment van het overlijden zelf. In de periode die daarop volgt kan degene die achterblijft nog heel sterk de aanwezigheid van de geliefde ervaren. ‘Het is precies alsof hij ieder moment zo gewoonweg zal binnen stappen’; ‘Ik hoor zijn stem soms’; ‘Ik zag iemand op straat en ik dacht : Hij is het…’; of: ‘Ik denk eigenlijk : hij komt nog terug’. Dat zogezegd ‘tijdelijk’ afscheid blijkt stilaan definitief te worden. De herinneringen geraken op de achtergrond, verdwijnen in een diepte , wat zich kan manifesteren in het verschijnen van dromen waarin de geliefde overledene bijvoorbeeld op vriendelijke wijze duidelijk maakt dat hij niet terug wil keren. ‘Het is goed zoals ik nu ben…’ Dat kan best moeilijk zijn voor degene die achterblijft. En toch, het laat voor jezelf toe om je stilaan terug te oriënteren op het leven zelf, en niet meer naar de hemel te staren. Hij is definitief weg, en toch ben je met hem verbonden.
Zien we niet iets heel gelijkaardigs in het rouwproces van de leerlingen na de dood van Jezus? Het definitieve afscheid van Jezus gebeurt niet op Goede Vrijdag. Dan kunnen de leerlingen nog helemaal niet zeggen : ‘Het is goed dat Hij gaat.’ Neen, het is niet goed dat Hij op die manier moet gaan ! Met Pasen ervaren de leerlingen echter dat Hij leeft, dat het Hem goed gaat. De Heer is geheeld : zijn wonden zijn zichtbaar, maar deren Hem niet meer. Hij, de dode, verschijnt aan de leerlingen – vreemd, maar wel heel vergelijkbaar met de ervaringen die ik nu hoor van mensen in rouwprocessen. Hij spreekt met hen, eet met hen, is intens aanwezig. Maar dat blijft niet duren. Zo lezen we in het begin van de Handelingen: ‘Hij verscheen hun gedurende veertig dagen…’; ‘gedurende veertig dagen…’, lees: Hij verscheen hun gedurende een beperkte tijd. Dan verdwijnt Hij. Zoals ze Hem kenden, zo zullen ze Hem nooit meer zien. Haart ten hemel maar verwijst hen naar de toekomst, naar een nieuwe verbondenheid met de Heer, afwezig en toch verbonden.
Het paasgebeuren en hemelvaart gebeuren steeds weer aan de Kerk. Dit betekent voor mij dat ook steeds weer momenten komen waarin de Kerk rouwt maar daarin tot een punt komt van: het is goed dat bepaalde vormen, beelden van Christus, wetten, gestalten ten hemel varen, ook al zullen sommigen die missen, maar het is goed en nodig opdat de Geest van Christus werkelijk ruimte zou krijgen. Misschien beleeft de kerk momenteel wel een hemelvaart-moment, al lijkt het op het eerste zicht meer op een Goede Vrijdag.
De Kerk is in de rouw. In de huidige schandaalsfeer lijkt het dat ze haar Goede Vrijdag meemaakt, dat het proces gemaakt wordt van de Kerk, vooral van haar bisschoppen en haar priesters. Dat juridisch proces moet allicht gemaakt worden, omwille van de slachtoffers, maar misschien stimuleert dit proces de Kerk ook om een veel breder rouwproces bewust door te maken, want eigenlijk is die Kerk al decennia in de rouw, en niet enkele weken.
Veel goede maar tijdgebonden structuren en werken zijn immers afgestorven, of aan het afsterven. Zoveel authentieke christenen zijn al ver in dat rouwproces, zijn niet aan Goede Vrijdag maar aan Hemelvaart toe, aan iets definitief anders en nieuws. Ze zetten lokale, kleine passen in de vernieuwing en wachten op meer openheid, niet in het minst op vlak van seksualiteit. Het lichaam van Christus is inderdaad ook een seksueel lichaam. En dan gaat het om zoveel meer dan het voorkomen, bestraffen en begeleiden van pedofilie. Want er zijn zoveel andere thema’s omtrent seksualiteit die feitelijk in de kerkelijke doofpot zitten.
Veel authentieke christenen immers wachten op een positieve visie van hun kerkleiders op wat die christenen al lang doen in contraceptie en vruchtbaarheidsbehandelingen. Zo velen willen een open gesprek over vrouwelijke priesters in die nu uitsluitend mannelijke wereld van de kerkelijke hiërarchie – waarom zou niet van de goede geest zijn wat in alle andere geledingen van onze maatschappij wel kan? Zo velen verlangen een echte dialoog over een priestercelibaat dat niet verplicht maar vrij gekozen is, zodat het inderdaad een rijkdom kan zijn. Zo velen wachten op kerkelijke waardering niet alleen voor het zieke lichaam – want die is er gelukkig in grote mate in de christelijke traditie – maar ook voor het gezonde mannelijke of vrouwelijke lichaam.
Eigenlijk zijn vele katholieke geesten, ook van priesters en religieuzen, al gerijpt, hebben ze beelden en wetten die ooit vertrouwd waren maar nu vervreemdend zijn geworden ten hemel laten varen, en bidden ze voor een grote doorbraak. In 1989 viel de Berlijnse Muur, als het ware vanzelf, van binnenuit, niet zonder het duwtje van een Poolse paus. Wanneer valt de klerikale muur rond seksualiteit? Wanneer komt Pinksteren? Misschien fluit de Geest al door de barsten heen van een door schandalen beschadigd kerkbeeld. Laat ons bidden.

Na een apoclyptische week: mijn inleiding op 25 april

2010-04-26T15:55:00.000-07:00

Deze week gaf niet alleen een stofwolk, maar ook bijzonder veel stof tot nadenken, een nadenken dat we willen laten bezinken tot een gedenken van Jezus Christus in deze eucharistie. Samengevat zou je kunnen zeggen dat we op een vulkaan leven: letterlijk, politiek en kerkelijk. Drie uitbarstingen leidden tot stofwolken die onzichtbaar maar niettemin steeds nadrukkelijker de eindelijk zonnige lente overschaduwen
We zijn geraakt als mobiele wereldburger. Velen werden aan de grond gehouden door de eruptie van een vulkaan. Dit heeft onze ogen geopend voor de kwetsbaarheid van onze hoogtechnologische mobiliteit.
We zijn geraakt als staatsburger. Onze maatschappij en economie worden aan de grond gehouden door een communautaire uitbarsting. Dit heeft onze ogen geopend voor de kwetsbaarheid van het politiek bestel van ons land.
We zijn geraakt als kerkmens. We zijn aan de grond (ook het kruis) genageld door een persoonlijke bekentenis van een kerkelijk leider. Dit opent onze ogen voor de kwetsuren van kinderen, nu volwassenen, die misbruikt werden en die om heling, voor zover mogelijk, vragen.
Vooral die derde schokgolf zindert na. Wie zonder zonde is werpe de eerste steen, zeker, maar er moet wel gesproken worden, en vraag is als gelovige hoe je met helderziend liefde hier naar kijkt. In elk geval niet door dit en andere schandalen met de mantel van de liefde toe te dekken. Die mantel staat juist ter kritiek.
Op z’n minst zou dit een herinnering willen zijn aan onze kwetsbaarheid en een oproep tot alertheid. Het lichaam van Christus is ook een seksueel lichaam. Wij zijn geen engelen, of indien al engelen, dan gevallen engelen, mensen wiens natuur altijd kan ontsporen en die met bekoringen moeten leren omgaan.
De diepste bekoring is evenwel de wanhoop. Laten we dus bidden om hoop die ons toelaat slachtoffers het woord te geven en te helpen, en de zondaars niet te reduceren tot hun zonde. Want dan is er ook voor ons geen hoop.

Goede Vrijdag

2010-04-02T00:14:00.000-07:00

Vandaag, Goede Vrijdag, en ook op Pasen geef ik een causerie op Radio 1 Braambos, telkens na het nieuws van 20 uur. De tekst zal op de website van Radio 1 baambos verschijnen.

Twee maanden later

2010-02-01T15:58:00.000-08:00

Al van eind november geleden dat ik hier nog iets liet horen.

Er is wel een en ander gebeurd ondertussen. Het boek 'Liefde voor het werk...' gaat zijn weg (vorige week meer dan 900 exmplaren weg) en doet stilaan zijn werk. Ik gaf er een conferentie over voor Christen Forum Hasselt. 600 luisteraars. Niet alleen zorgverleners, ook bijvoorbeeld kleuterleidsters die zich konden herkennen in het managementverhaal. In Parijs gaf ik een atelier van twee zaterdagen over 'Fatigues du malade, fatigues du soignant' voor mensen uit de gezondheidszorg. Veel herkenning, maar ook putten de deelnemers dankbaar uit de concrete tips. Ondertussen vroeg mijn algemeen directeur vijf exemplaren om het boek samen met collega)-directeurs van grote ziekenhuizen te lezen. Een opsteker vond ik dat, en ook het bewijs dat mijn algemene directeur echt openstaat voor de bezorgdheden die ik probeer te vertolken.

Liefde voor het werk komt voor verschillende publieken aan bod: 25 januari: Christen Forum Hasselt; 25 februari: voor de KU Leuven in het kader van de Universitaire Bezinningen; 25 maart: lezing op de jaarlijkse Congresweek van het NVKVV (vlaamse verpleegkundigen en vroedvrouwen); 15 september: lezing op het congres voor de Geestelijke Gezondheidszorg. Daarmee komen zowel ziekenhuis, onderwijs, als psychiatrische wereld aan bod.

2010 oogt een beetje internationaal voor mij. Op 18 februari vlieg ik naar Beyrouth om aan de Université Saint Joseph met een Franse zuster en een Libanese psychiater een tweedaagse sessie te geven over 'Palliatieve zorg en begeleiding' (in het Frans), aan de jezuïetenuniversiteit aldaar. Het kondigt zich aan als een avontuur. Dat zal het niet minder zijn als uiteindelijk de trip naar Oekraïne in april toch doorgaat (om palliatieve zorg te promoten), tenminste als het politiek regime dat nog zal toelaten na de verkiezing van een andersgezinde president. Wat wel vrij zeker lijkt is een trip naar Québec om in oktober over euthanasie en spirituele noden te spreken voor geeestelijke begeleiders, vanuit de Belgische ervaring. Wij zijn immers 'wereldspecialisten'. Ik heb altijd eens willen terugkeren naar Québec sinds een congres in Montréal en nu valt deze uitnodiging voor mij uit de hemel. Het doet dubbel deugd als je het zelf niet forceert maar kunt ontvangen. Daarover later allicht meer.

Onverwacht verlof

2009-11-23T01:19:00.000-08:00

Vorige donderdagavond vond ik het email-bericht dat een reis voor deze week naar Oekraïne niet doorging. We zouden daar met enkele andere Vlaamse mensen uit de palliatieve zorg uitleggen hoe we het hier doen in de hoop daar palliatieve zorg te kunnen bevorderen. Dit op vraag van een erg ondernemende mevrouw uit Edegem en na bezoek van een oekraïense delegatie enkele maanden geleden. De griepepidemie die bijna het Junior Eurosong festival deed annuleren stak er evenwel een stokje voor. Zaak uitgesteld tot volgende lente. Hopelijk lukt het dan.

Zo had ik plots een week vrij. Mijn eerste - westvlaamse - reflex was: nu kan ik gewoon werken en een aantal zaken bijwerken in het ziekenhuis. Vervolgens stelde ik in bed vast dat mijn hart onregelmatig sloeg - ik let daar overigens anders nooit op - en 'raar deed'. Een boodschap van het lichaam: vakantie is een beter idee. Aldus besloten.

Op vrijdag voelde ik me fysisch doodmoe en sleepte ik me door het werk in het ziekenhuis terwijl ik me tegelijkertijd opgelucht voelde met het vooruitzicht van een week vrij. Maar op zaterdag moest ik nog een studiedag over ziekenhuismanagement aanzwengelen. Het was alsof mijn lichaam zich al 'verheugde' op vrijaf en het energie- en adrenalineniveau al lekker gedaald was.

Ik heb de zaterdag toch net gehaald, en 'Ziekenhuismanagement: de overdrijving nabij?' was qua opkomst (170), inhoud en boekenverkoop (meer dan 100 "exemplaren van mijn 'Liefde voor het werk in tijden van management') een succes. Ik denk dat het een bemoedigende dag was, met vele rijke inzichten. Een van mijn grote bekommernissen - de verpleegkundigen - kwam er uit als een van de belangrijke verbeterpunten, met name de erkenning dat het aantal verpleegkundigen per 30 bedden in België werkelijk drastisch omhoog moet (België: 13vp/30bedden; Nederland: 25 vp/30 bedden!!), en dat de registratie van de zogezegd 'minimale' verpleegkundige gegevens een absurditeit is geworden die onze beste verpleegkundigen van het ziekenbed weghoudt.

Aan die verbeterweg moeten we verder hard timmeren...... na mijn verlof.

Twee maanden en twee beelden later

2009-10-25T16:44:00.000-07:00

Niet te geloven dat het alweer twee maanden geleden is dat ik deze blog aanvulde. Het zijn drukke weken geweest, en dat blijft even zo. Het boek en het UCSIA-symposium (21 november, campus Drie Eiken Antwerpen) omtrent de effecten van ziekenhuismanagement, veel lezingen, nieuwe mensen in het palliatief team enzomeer. Eerder dan mijn activiteiten te delen, wil ik twee beelden met u delen die mij aangesproken hebben in de voorbije tijd.

Meerdere weekends geleden zag ik een aflevering van de Britse serie Wallander (die zich in Skandinavië afspeelt). Wallander is een detetective die verschrikkelijke moorden moet ophelderen. Op het einde van die aflevering ontmoet de hoofdfiguur zijn vader, een kunstschilder. Vader en zoon hebben een lastige relatie en Wallander heeft dat moment steeds voor zich uitgeschoven. Wallander komt in het atelier van zijn vader die aan het schilderen is en aanvankelijk niet reageert. Wallander gaat zitten en breekt dan uit in een hartstochtelijk wenen. Hij kan zijn job niet meer aan, snikt hij. De vader stopt met schilderen, draait zich naar zijn zoon , en vertelt: 'Toen je een kind was, vroeg je mij: waarom schilder je altijd hetzelfde, altijd bomen? Wel, elke ochtend denk ik: nu ga ik iets anders schilderen: een zeezicht, een open landschap, een portret... En ik begin, maar telkens komt ik uit bij bomen. Ik kan niet anders.' Wallander glimlacht.
Dat vond ik een erg troostend filmfragment. Op 16 september was het 25 jaar geleden dat ik bij de jezuïeten intrad. Voordien, maar ook nadien, heb ik zo vaak iets anders willen doen en vooral zijn, maar altijd weer ben ik bij deze toch wel vreemde vorm van leven die de mijne is - religieus leven - uitgekomen.

Het ander beeld dat de laatste tijd veel in me leeft is het oog van de storm. Ik voel me midden zoveel activiteiten als in het oog van een storm. Het is daar rustig, het is kwestie van mij niet door de storm te laten vatten. Ik evolueer mee in het oog van de storm, momenteel.

Verlof

2009-08-23T15:18:00.000-07:00

We gaan naar eind augustus. De grote verlofperiode gaat naar zijn einde. Wat heet verlof? Ooit las ik: verlof is iets anders doen. Dat klopt nogal voor mij. Ik heb drie weken niet gewerkt in het ziekenhuis. Tijdens die drie weken heb ik essentieel twee dingen gedaan.

Ik heb vijf personen begeleid gedurende acht dagen volgens de methode van de Geestelijke Oefeningen. Ik doe dat ieder jaar, en voor mezelf is het ook altijd een spirituele kuur. Ik vind het erg boeiend om mensen op weg te zetten, hen dagelijks te horen vertellen wat er gebeurt in de meditaties en daarbuiten, en te merken hoe de Geest op steeds andere manieren werkt en leven opwekt in mensen. Dagelijks fluit spelen in de liturgie en de ontmoetingen met de andere begeleiders zijn ook verfrissende aspecten van zo'n tijd.

De andere dagen van mijn verlof waren gevuld met het afwerken van een nieuw boek: 'Liefde voor het werk in tijden van management'. Het is de vrucht van een proces dat in feite exact een jaar geleden in augustus 2008 startte met het schrijven van een brief aan mijn ziekenhuismanagement. Toen had ik nog niet het idee van een boek, dat is pas gekomen nadat ik in november de brief gemaild had naar het ziekenhuismanagement en nadat ik veel reacties had gekregen. Ik ben tevreden over het resultaat, maar het heeft me nogal wat hoofdbrekens gekost. Een ziekenhuis is zowat het meest complexe 'bedrijf' dat je je kunt voorstellen, en dat zal ik geweten hebben. Ook is het een kritisch boek, maar tegelijk wilde ik ook recht doen aan 'de tegenstrever' - het managementdenken zoals dat vanuit de harde sector naar ziekenzorg en onderwijs is overgeplant. Ik hoop dat mensen er zich zullen in herkennen en er moed en hoop uit putten. In november komt het in principe uit, en op 21 november organiseer ik met UCSIA een symposium rond het thema. Alle geïnteresseerden daarheen!

O ja, ik beschik over een nieuwe wagen - eco-diesel.

Terug van weggeweest

2009-06-03T15:09:00.000-07:00

Pinksteren is voorbij, dus de hele paastijd. Heel die tijd heeft mijn blog gezwegen. Te veel van het goede. Heel die tijd heb ik wel als ik kon gewerkt aan een nieuw boek: 'Liefde voor het werk in tijden van management'. Tijdens het lange hemelvaartweekend op zwoegende wijze, tijdens het pinksterweekend op vlotte wijze, alsof de liturgie rechtstreeks doorwerkte in het concrete leven. Ik begin er een beetje licht in te zien. Moeilijke complexe materie omdat de kern van wat we in het 'gezondheidsbedrijf' doen zo complex en eigenlijk zo weinig controleerbaar is (gelukkig!): de toestandsverandering die bewerkt wordt in de zieke (en zijn omgeving). Als je 5000 Opel's produceert in Antwerpen (voorlopig) dan zullen die dezelfde zijn; als je 5000 patiënten hospitaliseert zal het toch 5000 keer net iets anders zijn. Manage dat maar eens.

Levensmoeheid en de verhouding van zee en strand

2009-03-29T16:38:00.000-07:00

In de voorbije week was er weer heel wat te doen rond euthanasie, en wel bij 'levensmoeheid'. En of dit nu onder de euthanasiewet valt of niet, dit fenomeen lijkt helaas niet zeldzaam te zijn bij oudere mensen. Hier wil ik enkel twee zaken vermelden die mij opvielen.

Het merkwaardige was dat een media-figuur - collega Dr. Marc Cosyns - moest optreden om te .... de-mediatiseren, om de media weg te trekken van het gebeuren zodat met meer rust een beslissing kon voorbereid worden.

In verband met de interpretatie van de wet werd ik getroffen door een beeld dat werd gebruikt in een naar mijn aanvoelen sereen verhaal over een analoog euthanasieprobleem in De Standaard van 28 maart. 'Er moet een maatschappelijk principe zijn, van hoe we als groep met het levenseinde en met het lijden van oudere mensen omgaan. Maar dat kan nooit een strikt principe zijn. Het is zoals de zee en het strand: je kunt niet zeggen dat de zee altijd tot daar komt en nooit verder. Maar de zee is wel de zee en het land is wel het land. In de grensstrook raken maatschappelijke en individuele principes elkaar. Die strook moet er zijn, maar ze mag niet zo wijd worden dat er misbruik kan ontstaan.' Een beeld om te laten nawerken.

Stelt God op de proef?

2009-03-13T01:06:00.000-07:00

In deze vastentijd wil ik een nieuwe poging ondernemen om mijn blog wat te voeden.

‘Hierna gebeurde het dat God Abraham op de proef stelde’. Zo begint het verhaal van Abraham en Isaak in het 22° hoofdstuk van het boek Genesis.

Stelt God op de proef ? Theologisch lijkt het voor ons moeilijk om zo’n godsbeeld te verdedigen of te construeren: een God die de mens beproeft en nadien troost. Zo zijn er veel opvattingen/constructies over God die we misschien al eeuwen meedragen vandaag ons niet meer aanspreken. We vallen terug op verhalen – ook dit moeilijk verhaal – en op onze levenservaring.

We kunnen het toch zo beleven – theologie of niet – dat het leven ons op de proef stelt. Misschien betekent ‘God stelde Abraham – aartsvader, archetype van de gelovige - op de proef’ zoiets als ‘het leven lijkt soms absurd, onbegrijpelijk en zwaar’. De absurditeit kan komen van het lijden (ziekte, ongeval) dat ons overkomt maar ook – en dit komt dichter bij het verhaal van Abraham – van iets in ons dat ons innerlijk drijft. We begrijpen het niet maar iets drijft ons tot het loslaten van iets, een beroep bijvoorbeeld, of van iemand die ons zeer dierbaar is. Bij dit laatste komen we voor de vraag in ons : moet ik nu echt opgeven wat mij eigenlijk het dierbaarst is – niet omdat iemand mij dat zegt, maar omdat iets in mij daartoe dwingt ?

Hoe is het mogelijk dat ik uit mezelf tot zo’n onmenselijke beproeving kom ? Bijvoorbeeld vanuit een luxe-situatie kiezen voor leven in armoede met anderen – kiezen om, zoals Etty Hillesum, mee te gaan naar Auschwitz terwijl je er eigenlijk kon aan ontsnappen ? Of religieus moeten/willen worden terwijl je toch droomt van meer sexy leefstijlen… Ik begrijp dat niet, maar die dingen bestaan. En dan lezen we dat verhaal van Abraham die voor die vraag komt te staan : iets dwingt hem zijn zoon op te offeren, zullen we het even noemen : radikaal loslaten ?

Wordt vervolgd.

Eigen falen

2009-02-01T15:51:00.000-08:00

Regelmatig faal ik, misluk ik. Onlangs kwam ik in een groep laatstejaars om met hen na te denken over kiezen. In een nagesprek in kleine groep ging het over al dan niet trouwen. Een meisje zei dat ze eerst lange tijd kinderen wilde met iemand voor ze wilde trouwen. Om zeker te kunnen zijn. Op een bepaald moment zei ik dat een reden om met elkaar te trouwen mijns inziens was omdat dit ook menselijker is dan een lossere, onzekere band. Prompt zei een ander meisje op scherpe toon: 'Dat vind ik beledigend voor hen die niet trouwen: jij vindt dus dat ze minder menselijk handelen...' Dat had ik niet willen zeggen, maar je kon het natuurlijk wel uit mijn woorden afleiden. Het bleef in me hangen en ik sprak er met een andere priester over. 'Ik begrijp dat meisje', zei hij. 'Je kan ook zeggen: trouwen is ook goed.' Zo'n antwoord getuigt van meer vrijheid, vind ik. Maar ik reageer niet altijd zo vrij.

Een collega van mij is erg ziek, al jaren. Ik heb om een aantal op zich begrijpelijke maar onvoldoende redenen nooit de stap kunnen zetten om hem te bezoeken, al denk ik praktisch dagelijks aan die collega. Overigens een vorm van bidden die wat troost. Nu had ik toch getelefoneerd voor een bezoek, maar toen hoorde ik dat hij in een erg slechte toestand verbleef in een buitenlands ziekenhuis. Te laat allicht. Een van de mislukkingen in mijn leven ook al kon ik mijn groeten overbrengen.

De doop van Jezus en de wetten van Kepler

2009-01-11T16:26:00.000-08:00

Ik weet het, het is van eind november geleden dat hier nog iets verscheen. Dan maar een hele brok ineens. Mijn commentaar bij het evangelie van zondag 11 januari (Marcus 1,7-11) waarin u meteen ook iets verneemt over hoe ik Oudejaarsavond vier.

Marcus, auteur van het oudste en kortste evangelie, valt met de deur in huis. Geen hoge, intellectuele proloog als aanloop zoals bij Johannes (In het begin was het Woord…), geen stamboom/pedigree en pittoreske kindsheidsevangelies zoals bij Matteüs of Lucas. Neen, Marcus valt met de deur ttz Johannes de Doper, in huis. Die beknoptheid is het ene wat Marcus bij mij oproept. Het andere: zijn ‘goede boodschap’ luidt: zeg niet te vlug dat je weet wie Christus is. Centraal, juist in het midden, staat immers de vraag: ‘Wie zegt gij dat ik ben?’ (Mc 8,27) en ook is er steeds weer als een agnostische draad: ‘Zwijg er nu over’. Het zwijggebod, het geheim, de Mc-code.

Het evangelie van vandaag begint met twee geheimzinnige zinnen van Johannes de Doper ‘Na mij komt die sterker is dan ik, en ik ben niet waardig mij te bukken en de riem van zijn sandalen los te maken. Ik heb jullie gedoopt met water, Hij zal jullie dopen met de heilige geest’. Hoe zou hun betekenis voor ons kunnen oplichten?

Ik weet niet wat jullie doen op oudejaarsavond. Sinds een tiental jaren lees ik dan samen met een twaalftal kennissen een grote tekst. Dit jaar: lezing over Joannes Kepler naar aanleiding van verschijning, 400 jaar geleden (1609) van zijn Nieuwe Astronomie, een titel die volgens kenners ten zeerste klopt met de inhoud. Er was reeds de copernicaanse omwenteling geweest met het heliocentrisme: de aarde draait rond de zon en niet omgekeerd. Er was ook de Deense astronoom Tycho Brahe ‘die een schat van gegevens over de baan van de planeten had verzameld maar het ontbrak Tycho aan de verbeelding om uit deze rijkdom van grondmateriaal het nieuwe model van het heelal op te bouwen. De wetten hiervan waren daar in zijn getallenkolommen; maar ‘te diep verborgen’ hierin dat hij ze kon ontcijferen. Tycho moet ook hebben gevoeld dat alleen Kepler in staat was om in die taak te slagen.’
Een beetje als JdD die de tekens van de tijd wel enigszins zag, maar aanvoelde dat ‘hij doopte met water maar Jezus van Nazaret met de heilige Geest.’

De eerste Wet, het eerste geheim: de planeten draaien niet in cirkels maar in elliptische banen om de zon, één focus van de ellips bezet door de zon. Ik weet niets van astronomie, maar wat mij frappeert en interesseert, is dat Hij daartoe heel anders moest kijken want de ellips, of erger nog, de ovaal met zijn puntig en zijn breed uiteinde – een ‘ei’ - verstoort de eeuwige droom van de harmonie van de bollen die aan de wortel van het hele toenmalige probleem lag. ‘Er is iets in de volkomen symmetrie van bollen en cirkels die een diep geruststellend gevoel aan het onderbewustzijn geeft – anders zou die niet tweeduizend jaren hebben kunnen overleven.’ Met de idee van een ovaalvormige baan van planeten vernietigde Johan Kepler de goddelijke symmetrie van bollen en cirkels waarmee men tot dan de loop van de planeten probeerde uit te leggen.’ Hij moest bepaalde als het ware dogmatische, vanzelfsprekende ideeën in vraag stellen. Een beetje zoals wij bepaalde hedendaagse dogma’s zoals ‘meten is weten’ of ‘meer met minder’ in vraag mogen stellen. Kepler leed er zelf onder, want hij was een heel religieus mens. Maar de realiteit, het leven, gebood hem anders te kijken. Kepler opende – om Jesaja te parafraseren - de ogen van zijn blinde tijdgenoten; hij bevrijdde mensen uit de kerker en de duisternis van een knellend wereldbeeld.’

Zo ook zal het leven Jezus dwingen om anders te kijken naar God, naar heil, naar de wereld. Zijn leven beantwoordt niet aan de harmonie van bollen, zij het dan nog kerst-bollen. Hij zal zelf anders leren kijken dan de gevestigde religie als bijvoorbeeld de Syrofenicische hem zal dwingen niet neer te kijken op de niet-joden; Hij zag toen dat Hij niet alleen was gekomen voor de joden.

‘Gedoopt worden met de heilige Geest’: is dat niet kijken met andere ogen naar dezelfde realiteit, de blik keren, zich be-keren. Johannes preekte toch een doopsel van bekering. Zo kijken, de blik bijsturen, de bril zo aanpassen dat het leven meer verschijnt, dat God meer verbonden kan worden met het leven zoals het is. Hoe is dat dan? Ten eerste: God spreekt normalerwijze niet rechtstreeks tot mensen door een mensenstem, door ‘stemmen’, maar wel door een mens. Ten tweede: God mengt zich in het lijden. Die twee boodschappen verschijnen eigenlijk op zeer beknopte manier, ‘in de kiem’ in de manier waarop het doopsel van Jezus wordt beschreven. Hoezo?

We bevinden ons op de overgang van het Oude naar het Nieuwe: in het Oude Testament sprak de Heer zelf. We hoorden het in de aanhef van de Jesaja-lezing: ‘Zo spreekt de Heer…’, ja, maar zo heb ik Hem nog nooit gehoord. In de evangelies vinden we daar dan ook maar weinig sporen meer van, behalve juist hier: ‘Hij zag de hemel openscheuren en de Geest als een duif op zich neerdalen, en er klonk een stem uit de hemel’ – zo sprak de Heer (‘Lang geleden, toen God nog sprak’); maar nu zal Hij anders spreken: helemaal als een mens. Gods afscheidswoord: ‘Gij zijt mijn Zoon, mijn veelgeliefde; in U heb Ik welbehagen.’ ‘Gij zijt mijn zoon’: Jezus wordt erkend als authentiek beeld van God, zoals een vader zijn zoon officieel erkent. Jezus is – zoals een theoloog het treffend verwoordde - sprekend zijn Vader. Er gebeurt iets met het spreken van God, van de Vader.

Drie keer lezen we in het Marcusevangelie de uitdrukking ‘Gij zijt mijn Zoon’. In het begin, in het midden, op het einde. Die ‘zoonpunten’ openen een perspectief in filigraan. Halfweg, bij de gedaanteverandering op de berg, lezen we: Mc 9,7: “Toen viel de schaduw van een wolk over hen, en uit de wolk klonk een stem: ‘Dit is mijn geliefde Zoon, luister naar hem!” Ze keken om zich heen en zagen opeens niemand meer, behalve Jezus, die nog bij hen stond.’ Gedaan, stem van God.

Derde ‘zoonpunt’, naar het einde: Mc 15,39: ‘Er viel een duisternis over het hele land… Het voorhangsel van de tempel scheurde van boven tot onder in tweeën… Toen de centurio hem zo zijn laatste adem zag uitblazen (de geest geven), zei hij: “Werkelijk, deze mens was Gods Zoon”.’ Het is uiteindelijk een mens, een heiden, die verklaart: hij was Gods Zoon.

Er loopt als het ware een neerwaartse lijn door het Mc-evangelie, de lijn van de menswording: van open hemel naar wolk naar duisternis, van een hemelse stem naar de verklaring van een heidense honderdman. ‘Dit is ‘m, dit is de eigenlijke mens.’ Drie punten, drie ‘zoon-punten’ waarvan de verbindingslijn geen mooie harmonische bolvorm bepaalt – de harmonie van het gepolijste woord en de succesvolle mirakels - maar eerder de ovaal en de dysharmonie van het menselijke gezicht in het lijden. God mengt zich in het lijden. Het statige, mooie voorhangsel van de tempel, van het Oude, zal van boven tot onder in tweeën scheuren. Zeg niet te vlug dat je weet wie Christus is. Om het te weten, moeten we zoals Hij beginnen met in de rij bij Johannes de Doper te gaan staan om onze blik te be-keren.

Hoort, wie klopt daar, kind'ren?

2008-11-30T16:15:00.000-08:00

Vandaag ben ik in een Parijse parochiekerk naar de mis gegaan, en was er getuige van een merkwaardig ritueel dat ik nog nooit gezien of liever gehoord had. De parochiepriester kondigde aan dat twee jonge, ongedoopte vrouwen zich wilden aanmelden aan de kerk. Deze twee zogenaamde kathechumenen willen zich voorbereiden op het doopsel.

Toen volgde het ritueel. Van buitenaf klopten ze op de grote kerkdeur achteraan in de kerk. De parochiepriester opende de zware deur en liet ze binnen. Na officieel gevraagd te hebben om tot de kerk te mogen toetreden, gingen ze met de stoet van priesters en misdienaars naar voor. Daar getuigden ze nog kort over het waarom van hun stap. Een van hen vertelde dat ze in een totaal ongelovig milieu was opgevoed, maar dat ze zich niettemin van kleinsaf gelovig had geweten.

Hoort, wie klopt daar, kind'ren?

Hoor, wie klopt daar, kind'ren?

2008-11-30T15:59:00.000-08:00

Onze Lieve Heer op zolder

2008-11-11T15:40:00.000-08:00

Tijdens het voorbije weekend was ik met enkele medejezuïeten in Amsterdam. In A'dam vind je niet alleen grachten, coffeeshops, Ajax. Er zijn ook... tientallen schuilkerken. Onze gastheer-jezuïet leidde ons naar 'Onze Lieve Heer op Solder': een 17-de eeuws woonhuis met een prachtig kerkje op zolder. Dergelijke schuilkerken ontstonden na 1578, toen het katholieke stadsbestuur door een calvinistisch bewind werd vervangen, een gebeurtenis die men daar 'De Alteratie' noemt. De katholieke eredienst werd officieel verboden maar oogluikend toegestaan. Een gedoogbeleid heet dat.

Louter historisch curiosum? Ik kon de gedachte niet onderdrukken dat gelovigen zich tegenwoordig ook wel in schuilkerken verenigen. In de voorbije vijftien jaren ben ik vaak met kleine groepjes samengekomen in een of ander huis en heb daar met hen eucharistie gevierd. Mijn eigen jezuïetenhuis herbergt een kleine niet publieke kapel. Schuilkerkjes.

Godsdienst is politiek gezien naar de privé-sfeer verbannen. Je mag wel gelovig zijn, maar er mogen geen uiterlijke tekens van zichtbaar zijn in een publiek ambt. Niet dat ik er zelf zo'n behoefte aan heb om mij te 'afficheren', maar waarom zou men niet mogen zien welk geloof je belijdt? Het is natuurlijk niet verboden te geloven. Geloven wordt gedoogd, zoals roken van Cannabis.

Sommige politici willen het gedoogbeleid ten aanzien van soft drugs in Nederland stop te zetten, wegens niet efficiënt. Wat met het religieus gedoogbeleid? In onze schuilkerkjes is het vaak knus en goed. Ik vraag me af hoe in A'dam de overgang destijds verlopen is van schuilkerken naar terug openbare katholieke kerken. Misschien niet zonder moeite of nostalgie. Moeten we meer uit onze schuilkerken komen? Kan het ? Willen we het? Een omgekeerde Alteratie...

Waar stijgt mijn bloeddruk van?

2008-10-22T15:40:00.000-07:00

Het huis is de laatste dagen stiller. Nicolas is net terug van tien dagen naar China. Rob veertien dagen naar Zuid-Korea en Tokio. En Jacques is met Elias naar Parijs. Ik weet niet zo heel precies het doel van hun reizen maar het zal wel respectievelijk met sinologie, spiritualiteit en vrede/conflict te maken hebben. Maar alle drie zijn ze op hun manier bezig met het Rijk Gods. De hele wereld is ons werkterrein. Dat vind ik een mooie gedachte. Ondertussen ben ik druk bezig in ons kleine Vlaanderen. Wat te druk blijkbaar want dat lijkt mijn te hoge bloeddruk mij duidelijk te willen maken. Natuurlijk werk ik heel veel uren, slaap ik te weinig en eet ik te veel. En ook stress? Indien wel, dan niet ten gevolge van mijn zieken, maar wel ten gevolge van mijn reflectie over het management in de gezondheidszorg.

Daar kan ik mij namelijk 'druk' over maken. Het zit overigens veel dieper en breder dan mijn werkplaats. Meer en meer zie ik dat over de hele wereld een bepaald economisch en managementsdenken het leven van ontelbaar velen sterk bepaalt en onder druk zet. Het is zo 'globaal' dat je je afvraagt of het de moeite loont ertegen in te gaan. De Bijbelse verhalen vinden van wel. David tegenover Goliath bijvoorbeeld. De huidige financiële crisis toont dat Goliath toch kwetsbaar is, en legt ook de ultieme verleiding bloot die in een doorgedreven managementsdenken schuilt: hoogmoed, megalomanie, macht omwille van de macht en niet meer ten dienst van de ander. 'Zo mag het niet zijn onder ons', zou Jezus zeggen. Ik moet hier denken aan de Geestelijke Oefening van 'de twee standaarden' bij Ignatius van Loyola. Laten we ons leiden door de dynamiek die uiteindelijk leidt tot nederigheid? Of laten we ons meer leiden door de dynamiek die leidt tot hoogmoed? die analyse heeft niets aan actualiteit verloren.

Ik weet het niet, maar ik geloof dat...

2008-09-30T15:07:00.000-07:00

Zondag laatstleden was het Brondag voor de ignatiaanse familie. Er werd onder andere iets behartenswaardigs verteld over de nieuwe generaal van de jezuïeten (en van de ignatiaanse familie dus). Adolfo Nicolàs verbleef meer dan veertig jaren in het Verre Oosten. Wat hem treft in de oosterse spiritualiteit is een bepaalde nederigheid met betrekking tot onze kennis van de essenties van het leven, zoals God. Oosterlingen zijn niet vlug geneigd tot dogmatische formuleringen. Dat was me uit het hart gegrepen. Een bepaalde vorm van 'agnosticisme (daarmee bedoel ik: 'ik weet het niet, maar ik geloof dat...') lijkt me vruchtbaar. Dat geldt voor mij met name voor het spreken over God en over wat goed is en wat kwaad. Mensen die heel precies weten wie God is en wat Hij wil, blinken niet altijd uit in menselijkheid. Zo zij het niet.

Partir, c'est mourir un peu

2008-09-14T15:29:00.001-07:00

Deze morgen is Jose Luis, een spaanse jezuïet en huisgenoot, na twee jaar studie in Leuven teruggekeerd naar Sevilla. Hij heeft het hier naar eigen zeggen zeer naar zijn zin gehad. Partir, c'est mourir un peu, maar op een bepaalde manier verlaat je elkaar nooit helemaal als je bij 'de Compagnie' - zoals de jezuïeten zichzelf vaak noemen. Dat is een mooi aspect van het jezuïetenleven: dat je zowat overal in de wereld terecht kunt bij mensen die in dezelfde spiritualiteit zijn gevormd. De wereld is ons huis. Maar dat betekent niet dat we ons niet hechten aan plaatsen...

Deze namiddag ben ik na het geven van een lezing in 'de heerlijckheit' te Geetbets - of all places, maar wat een mooie locatie - teruggekeerd naar de plaats waar ik meer dan 14 jaar heb gewoond: Godsheide. Het huis wordt omgevormd tot een orthopedagogisch centrum (kinderen met opvoedingsproblemen), en stelde zijn deuren open, mede in het kader van de Open Monumentendag. Ik vond het belangrijk voor de nieuwe bewoners om mijn interesse en steun te tonen voor een erg zinvol project, maar ik vond het ook belangrijk voor mezelf want het afscheid van dit huis heeft me moeite gekost, vooral omwille van de vele, toegegeven meestal niet piepjonge mensen die hier hun religieuze identiteit vonden en die niet zomaar een nieuwe spirituele heimat vinden. Van buiten is er weinig veranderd aan het huis, maar vanbinnen zijn vooral de voordien ruime gangen en tussenruimtes 'gecompartimenteerd' in functie van verschillende leefgroepen, en dat maakt het gebouw wat 'kortademiger'. De orthopedagogische groep beseft dat wel, maar moet een tussenweg zoeken tussen respect voor architectuur en de noodzaak om apparte leef-ruimtes te creëren. En ik ontmoette heel even Tim die nu in een van de vroegere paterkamers woont. Hij maakte een heel tevreden indruk. Kansen geven aan jonge mensen die een moeilijke levensstart kennen, dat is toch wel een stuk verrijzenis na de dood van 'ons' bezinningscentrum.

Tia: ja, Tia! Ja, Tia: ja, hoog! 'Maar' sport?

2008-08-24T12:55:00.000-07:00

We waren al een aantal uren een appartement van iemand in sociale nood aan het opruimen toen we het idee kregen om te luisteren naar radio 1 hoe het Tia verging. Ze had hem juist behaald, we hoorden nog niet dadelijk of het een gouden was, maar aan de enthousiaste toon van de reporter te horen moest het dat goud zijn. Wat kort daarop bevestigd werd. De hele natie kreeg een adrenaline-stoot. 44 jaar na Gaston Roelants, ook al in het Verre Oosten. De grijze, natte zaterdag baadde direct in een veel blijer licht. Maar ik had het niet gezien, ik had het niet rechtstreeks meegemaakt, net zoals de 4 x 100 meter bij de vrouwen. Ik vond het spijtig. Nochtans, het is 'maar' sport; en iemand uit de nood helpen is ook belangrijk.

En toch, misschien moeten we niet te vlug zeggen dat het 'maar' sport is. Van naderbij bekeken heeft sport misschien zelfs gelijkenissen met religie. Sport is bijvoorbeeld niet nuttig (al is er veel geld mee gemoeid soms, maar niet bij atletiek), maar wat niet nuttig is, is nog niet zinloos. Sport verwekt respect voor de jarenlange veelal anonieme inspanningen. Sport heeft ook van doen met eerlijkheid: geen doping gebruiken bijvoorbeeld. Sport vergt veel geloof: in jezelf, maar ook in de trainer, in de steun van anderen. Sport brengt mensen bijeen, letterlijk, maar ook figuurlijk, bijvoorbeeld door het enthousiasme en de fierheid over de landgenote die won. Vele mensen delen de vreugde (en soms de teleurstelling). Ze gunnen het succes ook aan atletes zoals Tia en Kim en haar drie 'kompanen', precies omdat ze niet alleen fantastische prestaties neerzetten, maar ook omdat ze niettemin zo spontaan, 'gewoon' en bescheiden overkomen. Al vinden ze sport evident heel belangrijk, toch wordt het geen afgod en blijken andere waarden als een gezin ook essentieel. Als Kim de 100 meter finale mist, zegt ze 'dankbaar' te zijn voor alles wat al wel gelukt is in haar leven. Sport vergt ook keuzes: geen zevenkamp maar hoogspringen, geen individuele 200m maar wel kiezen voor de collectieve 4 x 100 meter. Last but not least: sport kan zo mooi zijn, en daar mogen zovelen van genieten. En genieten is de voltooiing van de schepping.

Jezus: 'sprekend' zijn Vader

2008-08-05T14:30:00.000-07:00

God spreekt anders doorheen de tijden: dat blijkt ook uit de taal van de Bijbel die in feite niet een boek is maar een bibliotheekje van boeken ontstaan over vele eeuwen. In het Eerste Testament schrijft de profeet Jeremias: ‘Dit zegt Jahwe tot mij’. In Genesis lezen we: 'En de Heer sprak: er zij licht…’ In Exodus spreekt God tot Mozes en tot het volk en geeft de tien geboden. In die lijn lijkt de profeet Jeremias echt de spreekbuis, de woordvoerder van God, die bovendien letterlijk uitvoert wat God hem opdraagt. Indien ik zou zeggen dat de Heer deze nacht tot mij gesproken heeft, zou u allicht terecht denken: Marc moet eens naar een psychiater. Juist. Toch is het mij overkomen dat ik in een abdij de sterke aandrang voelde om naar een nachtofficie te gaan en het gevoel kreeg dat daar iets op mij wachtte en dat ik hieraan moest gehoorzamen. In die zin kan het spreken van de Heer tot de profeet misschien herkenbaar blijven.

Niettemin wordt het spreken van de Heer anders in het evangelie: geen dialoog meer zoals bijvoorbeeld tussen God en Jeremias of tussen Mozes en God. Het is Jezus zelf die spreekt zonder letterlijke interventie van God. Je krijgt ook minder de indruk dat hij letterlijk doorgeeft wat God de Vader voorzegt, maar dat Hij eerder uit zichzelf, in zekere zin ook gewoner spreekt. Wel is er die intieme band, die innerlijke dialoog met de Abba, Vader, die Jezus voortdurend opzoekt. Maar deze Abba verschijnt zelf nauwelijks nog ten tonele in de evangelies. Bij uitzondering wel: bij doopsel en gedaanteverandering: ‘Dit is mijn geliefde zoon, luister naar Hem’. Als dus de stem van de Vader klinkt is het enkel om het woord te verlenen aan de Zoon ‘Luister naar Hem’. Jezus is niet de woordvoerder van God, Hij is dat Woord.

Als we dus kijken naar de manieren van spreken van God is God ‘bij manier van spreken’ – letterlijk dan – in de evangelies mens geworden. Die mens leeft wel vanuit een intieme band/dialoog met de Abba. De Zoon is geen woordvoerder van God,maar de Zoon is wel, zoals iemand het zo mooi schreef ‘sprekend’ zijn Vader. ‘Wie Mij ziet, ziet de Vader’, zo laat Johannes, na lang contempleren en overdenken van het Jezusgebeuren, Jezus spreken. Hij is de gelijkenis van Zijn Vader… en Hij spreekt ook in gelijkenissen. Want ‘Zonder gelijkenissen leerde Hij niets’.

Jezus gebruikt beelden uit zijn tijd, dus ook veel natuur- en landbouwbeelden, zoals het mosterzaadje. Wat zouden onze beelden zijn? Misschien uit de communicatiewereld. ‘Het koninkrijk gelijkt op een goedaardig computervirus dat (of mooie beelden die) iemand op Internet zaaide zodat het via het wereldwijde web verspreid werd; het gelijkt op een aanstekelijke positieve boodschap die iemand op You tube plaatste; op een blog… Het Woord van God is als een gps die onze positie aangeeft en richting geeft.

Hoe 'spreekt' God volgens jou? Welke beelden zou jij gebruiken?

Jonge mensen die erin geloven

2008-07-12T14:58:00.000-07:00

Vakantie... de grote leeg-loop? Rusten is iets anders doen, las ik ooit. Nadenkend over dit 'anders doen' viel ik op de rol van jonge mensen daarin.

Tijdens het vorige weekend organiseerden we met een team 'Familiedagen' in het Bezinningscentrum Drongen. Twee keer per jaar gebeurt dat: in het Krokusverlof en aan het begin van de grote vakantie. Ik doe dan dingen waar ik in het gewone leven zelden of veel minder aan toe kom: dagelijks een toneeltje spelen bijvoorbeeld - in het vel kruipen van Esau, en van de ongelovige Thomas, en van de man die een huis wou bouwen op rotsgrond of op zand... En hoe onnozel het soms lijkt als we eraan beginnen, telkens komt er weer veel meer uit dan we gedacht hadden. En muziek spelen en zingen, veel muziek, volwassenen en kinderen die samen piano, klarinet, gitaar, djembe, trommel, dwarsfluit spelen. Heerlijk. En koppels ontmoeten, en veel jongeren want zij zijn tegenwoordig de sterkhouders van de Familiedagen. Zij willen er absoluut bij zijn en trekken de ouders mee. Dat belooft!

Iets anders doen, dat is voor mij ook een huwelijk inzegenen. Hoogstens enkele keren per jaar zit het erin. Ik ontmoet het koppel vier à vijf keer en telkens is het toch wel een voorrecht om een scharniermoment te mogen meebeleven. Deze week ontmoette ik een nieuw koppel voor het eerst, en volgende zaterdag zegen ik een ander huwelijk in. Hoewel ze allen reeds langer samenwonen, hoor ik telkens weer dat die jonge mensen het kerkelijk huwelijk met zijn liturgisch ja-woord betekenisvol blijven vinden. Toch niet zo vreemd, denk ik dan als religieus, want leggen religieuzen hun laatste geloften ook niet vaak pas na vele, vele jaren af (in mijn geval na 13 jaar)? Waarom zou een koppel dan na heel korte tijd al een definitieve keuze moeten maken?

Jonge mensen voeren je soms naar ongewone plaatsen. Volgende zaterdag stappen Thomas en Isabel in het huwelijksbootje, letterlijk ook, want een boot zal hen voeren naar een kerk midden een jachthaven in Zuid-Frankrijk. Dat levert mij een week vakantie in het zonnige zuiden op, en dat is werkelijk heel lang geleden. Daar zal ik iets anders doen: rusten!

Mens, erger je niet

2008-07-01T15:30:00.000-07:00

Gisteren meldde het radionieuws dat volgens de Federale Controle en Evaluatie Commissie gemiddeld 38 euthanasies per maand worden uitgevoerd, en dat de commissie nogmaals aandringt op meer informatie over euthanasie. Dat ontlokte mij enige ergernis en bedenkingen.

Waarom komt dit nu in het nieuws, bedacht ik? Lang moest ik niet nadenken. Toevallig is er net een brochure verschenen, een editie van het 'LEIFblad', dat blijkbaar aan de door de Commissie geuite vraag naar informatie over euthanasie moet voldoen. Als ik me niet vergis 50.000 exemplaren, ondermeer verzonden met De Huisarts. Toevallig is de voorzitter van de Federale controle en Evaluatie Commissie ook de voorzitter van het LEIF-forum. Toch allemaal mooi georchestreerd.

Misschien moet de radio eens melden hoeveel patiënten gemiddeld per maand sterven met palliatieve begeleiding, of het nu gaat om een overlijden in een palliatieve eenheid of in een andere setting, begeleid door een palliatief supportteam. Dat zijn er beslist veel meer dan 38. Nietttemin moet dan ook eens aangedrongen worden op meer informatie over palliatieve zorg. Wees niet bang, dit zal niet gebeuren.

Op de eerste bladzijde van die brochure lees ik: 'Wist je dat het tijdstip van overlijden bij 4 op de 10 Vlamingen bepaald wordt door een (medische) beslissing? M.a.w. dat hun overlijden medisch gestuurd wordt en niet meer 'natuurlijk' is?' Het cijfer is exact, toch volgens bepaalde onderzoeken. Wat betekent die 4 op 10 voor mij? Dat men gezien de geneeskundige evoluties bewust moet omgaan met die beslissingen. Wat echter mijns inziens vooral gesuggereerd wordt door het helemaal vooraan te zetten, zonder het expliciet te zeggen, is dat in 4 op de 10 gevallen iets 'onnatuurlijks' gebeurt... levensbeëindiging. En dat is al te kort door de ethische bocht.

Wat euthanasie betreft ben ik weliswaar principeel tegen, maar nooit fanatiek, en de mensen die duidelijk euthanasie willen begeleid ik tot het einde. Ook vind ik, getoetst vanuit mijn dagelijkse ervaring, dat er in de brochure juiste praktische opmerkingen en informaties staan over euthanasie. Toch erger ik me aan de blijkbaar niet te stuiten mediatieke pletwals om euthanasie te promoten als de 'voie royale' naar een waardige dood, terwijl het in werkelijkheid slechts om een uitzondering gaat. Het mediatieke beukwerk heeft wel degelijk (toch tijdelijk) effect op het gedrag van de mensen. Dit stelde ik vast bijvoorbeeld naar aanleiding van Claus' dood - niet toevallig is zijn weduwe de laatste bekende vlaming die in de brochure aan het woord komt. Ja, de brochure heeft het over meer dan euthanasie, zelfs over palliatieve zorg, maar de hoofdtoon is duidelijk: euthanasie.

Ik heb soms bewondering voor de bekeringsijver van de 'euthanasiasten'. Wij, katholieken, kennen dat soort proselytisme niet meer.

Twee bemoedigingsmomenten

2008-06-25T16:11:00.000-07:00

Gisterenavond was het weer zover: bemoedigingsmoment voor families van dertig patiënten die tussen februari en mei van dit jaar op onze palliatieve dienst zijn overleden. Vier, vijf keer per jaar organiseren we dat, sinds meer dan tien jaar. Verpleger Eddy bracht nog eens een eigen verhaal: hoe een dode tak werd omgevormd tot een fluit waaruit 'leven makende' muziek voortkwam. Vrijwilligster Jo verhaalde voor de zoveelste keer het huzarenstukje om over elke overledene een fijnzinnig paragraafje te schrijven en voor te lezen. Een kleindochter van een overledene zong met een vriendin twee songs in a cappella, wat de stilte enkel verdiepte. 'Het is de stilte tussen de noten die van noten muziek maakt, net zoals het de spatie tussen woorden is die woorden tot (een) zin maakt', vulde ik aan in een meditatie over stilte. Het verbaast me telkens weer hoe het delen van verdriet toch bemoediging verwekt. Dat horen we toch in de reacties van de aanwezigen.

Deze avond terug een vergadering in het ziekenhuis: een informatieavond voor artsen naar aanleiding van het verschijnen van een deontologische code, wat nogal beroering had verwekt gezien dit zonder echte inspraak gebeurde wat betreft de concrete uitwerking. Het gesprek werd ingeleid door een 'externe expert in integriteitsmanagement'. In de uitwisseling werd niet alleen de onvrede geventileerd over het infantiliserend karakter van sommige concrete details, zoals het verbod om negatieve kritiek naar buiten te brengen. Wat mij vooral trof was dat langs vele monden en stiltes een diepe onvrede aan de oppervlakte kwam over de evolutie van het management van het ziekenhuis. De perceptie leeft dat 'de organisatie' (haar imago, haar integriteit etc) belangrijker wordt dan datgene wat zorgverleners individueel en als team nodig hebben om hun core-business - zorg voor patiënten - te kunnen vervullen. In zo'n context wordt een deontologische code niet ervaren als een hulpmiddel maar als een controle-instrument, en wordt ze tot bron van wantrouwen. Vroeger zwaaiden artsen de plak in een ziekenhuis, nu zijn het veeleer managers. Toch gaat het mij hier niet om een machtsstrijd. Ik kan alleen maar hopen dat deze bewogen avond ons terug mag voeren naar de basics. Maar wat daar ook moge van komen, het feit dat een gevoel dat sinds meer dan een jaar op mij weegt uitgesproken en gedeeld kon worden, ervaarde ik als heel troostend. Dat was een tweede, nu onverwacht 'bemoedigingsmoment' op twee dagen.

Zingen maakt gelukkig; dwingen maakt ongelukkig

2008-06-17T16:15:00.000-07:00

Zingen maakt gelukkig. Dat is niet alleen een zin uit een psalm, en de titel van een liedboek, maar ook realiteit. Zo mocht ik het zondag nog eens ervaren met de UP-Cantorij van Leuven. In een grote, lichte ruimte zoals de Begijnhofkerk met voldoende mensen, in vier stemmen, goed begeleid en geleid, prachtige Oosterhuisliederen zingen tijdens een liturgie, dat maakt gelukkig. Dat verbindt. Dat is letterlijk en figuurlijk een verademing. Dat is geest en religie in een wereld die soms verstikkend werkt.

Dwingen maakt ongelukkig. Vandaag ontmoette ik de arts die recent door een rechter werd gedwongen om een medisch nutteloze kunstmatige beademing desgevallens uit te voeren bij een terminale kankerpatiënte indien een familielid dit zou eisen. In krantenartikels werd de arts met naam en toenaam genoemd en werd het strenge oordeel van de rechter ten aanzien van de 'menselijk onverantwoorde' houding van de arts flink onderstreept, evenals een vroegere zaak waarin de arts betrokken was - zonder te vermelden dat hij in die vroegere zaak volledig werd vrijgepleit. Maak het maar mee. Media kunnen een enorme dwang uitoefenen. Simpel machtsmisbruik.

Kom laat ons zingen. Zij het soms een klaaglied.

Begrijpen, eerder dan begrepen worden

2008-06-11T16:34:00.000-07:00

Deze avond hoorde ik op de televisie een flard van het fameuze gebed van Franciscus: 'Laat me meer zoeken om te begrijpen dan om begrepen te worden'. Merkwaardig, maar die zin kan een grote verademing en bevrijding betekenen wanneer je je onbegrepen voelt en je hoofd tolt van de zoektocht naar begrip en erkenning.

Rituelen helen

2008-06-05T15:09:00.000-07:00

'Straks is er de ziekenzalving', fluistert een patiënte mij gisteren toe. 'Om 18 uur'. Het klonk als iets belangrijks en iets feestelijks. 's Avonds - ik was het al vergeten - kwam ik eerder toevallig langs haar kamer. Haar neef, een witte pater, stond er in albe. Er waren heel wat familieleden. Het bed, waarin ik ze meestal aantref, was leeg. Ze zat in een zetel, niet in slaapkledij maar in 'gewone kledij'. 'Waar is de patiënt?' grapte ik, maar eigenlijk dit ook meer dan een grapje: dit ritueel gebeuren gaf haar toch een ander 'aanschijn'. En zo heeft haar neef haar gezalfd.

Een beetje verder vind ik een ongeneeslijke Afrikaanse oma. Ze spreekt enkel rwandees. Wij kunnen niet met haar praten als er geen tolkend familielid bij is. Ondanks haar eeuwige glimlach toch een beproeving voor haar en voor ons als team. Als ze me ziet lacht ze en grijpt mijn handen en armen vast en we omhelzen elkaar. Het is ondertussen een vast 'ritueel' geworden. Als je de taal helemaal niet kent, ben je echt overgeleverd aan het non-verbale, aan gebaren. Hoe vervelend ook, toch is het ook een weg om een andere taal te ontdekken. Gisteren was er een familielid dat kon tolken: 'Ze zegt dat zij geneest als de dokter haar vasthoudt (of is het omgekeerd?).' Rituelen helen.

Norwegian Mood

2008-05-28T13:29:00.000-07:00

Deze en volgende week zitten stampvol met negen voordrachten. En tussendoor drie dagen congres over research in palliatieve zorg in Trondheim, Noorwegen. Tussen-ervan-door dus. Norwegian mood. Daarvoor moet ik straks om kwart voor vijf opstaan. Daardoor lijkt mijn leven nog wat drukker dan anders, want deze weken moet er ook nog gezorgd worden voor patiënten. Eigen schuld, dikke bult zal men zeggen. Geen nood aan medelijden. Bovendien, hoeveel niet-religieuzen, werkende huismoeders bijvoorbeeld, hebben ook niet een bijzonder druk programma, zij het wat anders ingevuld dan het mijne? Het punt is hoe ik die drukte beleef.

Wat me hindert bij mezelf is dat ik dit nog teveel heb aangekondigd in de voorbije weken en dagen aan mijn directe omgeving - en nu dan nog via mijn blog... Langs de ene kant heb ik dat vermelden van het drukke programma nodig, als het ware om mijn aanloop te kunnen nemen om de 'negensprong' van deze weken goed te springen. Reculer pour mieux sauter. Anderzijds veroorzaakt die vermelding weer extra drukte en aandacht voor mijn persoontje. Mag het wat bescheidener? Ja, dat is zelfs goed voor mijn eigen rust. Waar haal ik dan mijn rust en energie? Als ik aandachtig ben voor wat zich tussen de bedrijven door aanbiedt merk ik de momenten waar ik als het ware in het oog van de storm mag verblijven: een rit in de auto, het moment dat ik de deelnemers aan een workshop aan het werk heb gezet en geniet van hun onderlinge discussies, de uitzonderlijke ervaring dat ik al rond zes uur in mijn Leuvens communiteit thuiskom omdat twee voordrachten 's namiddags in Leuven plaats hadden, de kennismaking met enkele klinische farmacologen, het mogen spreken voor dezelfde apothekers over medicatie en... over communicatie en spiritualiteit. En nu zelfs een tripje naar Trondheim. Nooit geweest. Norwegian Wood was een van de eerste Beatle-nummers met sitar. Klonk wat exotisch. Op naar de noorderse korte nachten. Norwegian Mood.

voorbereid, onvoorbereid

2008-05-20T14:44:00.000-07:00

Omdat iedereen zich verwacht had aan monsterfiles, had ook ik mijn voorzorgen genomen om vandaag tijdig in Wemmel een workshop spiritualiteit te kunnen geven. Op de vooravond was ik gaan slapen in Brussel in een ander huis van de jezuïeten. Deze morgen dan vroeg op.... Groot was mijn verbazing, zeg maar ontnuchtering toen ik in Wemmel een brug over de Grote Ring overstak en merkte dat er helemaal geen file stond. Blijkbaar hadden vele duizenden hun voorzorgen genomen. Mijn voorbereidingen bleken nodeloos, of moet ik zeggen dat ons aller voorbereidingen tot een paradoxaal resultaat leidden?

Tegelijk gebeuren er dingen waar niemand op voorbereid is. De onverwachte dood van een jong mens. Stilte. Stilte als van een leeg huis waar je alleen binnentreedt. De stilte van respect voor wie hierdoor getroffen wordt. De stilte van geen woorden. De stilte van wachten op wie niet meer komt. De stilte na de schok, bang voor de naschokken. De stilte van niet kunnen meeleven met wie het meemaakt, maar toch willen meeleven. De stilte van dan maar proberen te bidden.

Medicijn zijn

2008-05-17T16:06:00.001-07:00

Vandaag heb ik een workshop voorbereid voor een europees congres van klinische farmacologen - zeg maar apothekers die op de ziekenafdeling met artsen meewerken. Welke medicijnen gebruiken in de palliatieve fase van een kankerproces? Farmacologisch ben ik helemaal geen kei, maar toch is het fijn iets van vijftien jaar praktische wijsheid met morfine en andere lijdensverzachters te kunnen delen. Het leuke is bovendien dat de organisatie mij vroeg om op dat zelfde congres ook iets over communicatie met kankerpatiënten te vertellen. Het vogeltje zal zingen zoals het gebekt is en zal dit doen vanuit een spirituele invalshoek. Eigenlijk hebben we het dan over de persoon van de zorgverlener als medicijn.

Hoe onze persoon helend medicijn wordt, is natuurlijk het steeds voorlopige eindproduct van een gans levensproces met veel fasen, complicaties en aspecten. Wat me daarin met de jaren belangrijker lijkt te worden is dankbaarheid. Daar hadden we het deze avond over in een vriendengroep die sinds een pelgrimstocht in 1991 maandelijks bijeenkomt. Dankbaarheid is zoveel meer en zo anders dan etiquette en beleefdheid. Dankbaarheid is ondermeer een antidotum, een tegengif dat je bewust jezelf toedient op momenten van dreigende verbittering, van verzinken in een vicieuze cirkel van zwarte gedachten en verwijten. De economisering, juridisering en regularisering van ons leven, vooral van ons werkmilieu, is momenteel een belangrijke oorzaak van verzuring en verbittering. Dankbaar proberen te kijken naar wat je daarin niettemin ook gegeven wordt aan mogelijkheden is je zo'n tegengif toedienen. Het werkt niet altijd, maar soms heel goed. Een boeddhistisch monnik zou zeggen: het helpt 'de tijger in jezelf te temmen'.

Je kan overigens ook proberen 'preventief' - als het goed gaat - dankbaar te zijn. Al gevaccineerd?

Justine, c'est fini

2008-05-15T15:52:00.000-07:00

Op 14 mei heeft ze medegedeeld dat ze afscheid neemt van het professioneel tennis. Ik heb er mij altijd over verwonderd dat ik mij zo kan identificeren met een sportpersoonlijkheid. Hoe is het mogelijk dat ik mij wat ‘dépri’ kon voelen op dagen dat Justine Henin een belangrijke match verloor? Belachelijk lijkt het wel, als je denkt aan de echte ellende die in de wereld bestaat maar die me niet noodzakelijk zo dépri maakt. Wat zegt het over mij dat ik betekenis hecht aan haar sportverhaal? Justine, wie zegt gij dat ik ben?

En ik ben blijkbaar niet alleen. Hoevelen maakt Tommeke Boonen niet blij als hij nog eens Parijs-Roubaix wint? En wanneer was Luik nog eens een zo vurig stede als toen Standard kampioen werd? En hoevelen zullen zich nu toch dankbaar weten voor de carrière van Justine Henin: de emoties, de thrillers, de fenomenale backhands, la petite belge die de grote Amerikanen versloeg, geen agressief gekreun maar stijlvolle wilskracht?

Het stoppen zou iets te maken hebben met het worstelen met haar identiteit. La reine de la terre battue, battue par elle-même? Tennismachine? Dochter van een te vroeg gestorven moeder? Verloren en teruggevonden dochter van haar vader? Gescheiden vrouw? Op zoek naar zichzelf, naar het essentiële, naar de liefde?

Op diezelfde woensdag bereidden we met een groep zomerse bezinningsdagen voor families voor. En jawel, het thema draait deze keer rond identiteit. Wie ben ik werkelijk? Die identiteit vinden we in relatie met de ander, en daar hebben we toch enige keuzevrijheid in. Welke voorbeelden, spiegelbeelden kiezen we ons, naast Justine natuurlijk? Die ander dat kan bijvoorbeeld een bijbels figuur zijn die ons aanspreekt, of tegenspreekt. Keuze zat! ‘Wie zegt gij dat Ik ben?’ vraagt Jezus aan Petrus. Uit de betekenis(sen) die ik geef aan Christus put ik mijn identiteit; in datgene waarin Hij mij aanspreekt herken ik mijn dieper verlangen. Zo vind ik het heel inspirerend dat Hij iemand is die enerzijds erg actief is en anderzijds steeds weer probeert zich terug te trekken om zichzelf en zijn Abba te vinden.
Die evangelische beelden bekijk en herbekijk ik graag,innerlijk. Maar toegegeven, wat hebben we ook genoten van het tennistieke genie van Justine. Merci. ‘Allez’!

Het evangelie volgens mij

2008-05-13T17:02:00.000-07:00

Het idee om een blog te starten kwam er in het zog van de publicatie van een boek waarin ik een aantal overwegingen ofte homilies heb verzameld die ik in de loop van de jaren heb gemaakt. Daarin heb ik steeds geprobeerd de brug te maken tussen actuele levenservaringen en het 'verre' verhaal van de evangelies. Uit die pendelbeweging ontstond 'Het evangelie volgens mij'. Meer hierover op de website van Lannoo: http://www.lannoo.be/content/lannoo/wbnl/listview/1/index.jsp?auteurcode=620
Maar misschien zijn boeken en lange homilies wat uit de tijd, en moet het meer komen van korte gedachten en pendelbewegingetjes via een blog.

Deze avond sprak ik nogmaals over euthanasie voor een parochiegemeenschap en iemand vroeg me of er een verschil is tussen gelovigen en niet-gelovigen. Ik heb in elk geval al gelovigen ontmoet die euthanasie laten uitvoeren. Maar misschien is de eerste vraag niet of gelovigen al dan niet euthanasie laten doen, net zoals ik ook niet vind dat de eerste vraag naar de artsen wat betreft euthanasie is: voer jij euthanasie uit of niet? Wat de artsen betreft lijkt me de eerste vraag: neem jij het lijden van mensen ernstig? Misschien dat voor een gelovige die denkt aan euthanasie omdat hij of zij erg lijdt - of beter: voordat hij of zij ernstig lijdt - een belangrijke vraag kan zijn: wat betekent het voor mij dat er in onze maatschappij andere mensen zijn die ernstig lijden maar niet eens over de capaciteit beschikken om euthanasie te vragen, zoals personen met een aangeboren mentale handicap? Ik tik het met enige schroom. Gewoon een uitnodiging om te proberen te denken vanuit verbondenheid met de arme. Ik heb ergens de intuïtie, maar ook niet meer dan dat, dat daarin kracht ontdekt kan worden. Die intuïtie lijkt me overigens te schuilen in de zaligsprekingen van de Bergrede. Het lijkt natuurlijk wel redelijk hoog, bergrede-lijk hoog, gegrepen.

Een nieuw begin

2008-05-12T15:57:00.000-07:00

Pinksteren is dat moment waarop mensen na een rouwproces terug in beweging komen. Er komt beweging in de tong: ze spreken terug nadat ze met stomheid geslagen waren. Er komt beweging in de gelaatsspieren: ze beginnen weer te glimlachen. Het is de beweging waarin iemand zich van binnenuit, juist vanuit het rouwproces, gedreven voelt om ‘er’ iets aan te doen, van binnenuit, vrijwillig – zoals veel vrijwilligers op onze palliatieve dienst. In een andere taal noemt men dat: zich gezonden voelen. Kan heel gezond zijn.

Toch zijn het ook reële stemmen, van buitenuit, die ons kunnen aanzetten in beweging te komen. Anderen hebben mij bijvoorbeeld ertoe aangezet via deze blog regelmatig een gedachte de wereld in te sturen. Hopelijk een soms aanstekelijke, ‘desmettelijke’ gedachte. Gehoor geven een voorstel van anderen noemt men gehoor-zaamheid in een andere taal.

Pinksteren, moment van een nieuwe beweging, is dus een goed moment om deze blog te starten. Iets de-blokkeert, de-bloggeert.